Vì sao Indonesia vẫn chưa công bố thảm họa quốc gia?

Sức ép ngày càng lớn, Jakarta vẫn chưa công bố đây là thảm họa quốc gia và khẳng định đất nước vẫn đủ khả năng tự ứng phó.

283.000 ca bệnh và con số 639 ha gây tranh cãi

Tính đến ngày 13/10, Bộ Y tế Indonesia ghi nhận 283.270 ca nhiễm trùng đường hô hấp cấp (ISPA) tại 7 tỉnh chịu ảnh hưởng bởi cháy rừng và khói mù. Con số này đã tăng hơn gấp đôi so với 113.336 ca được ghi nhận vào ngày 9/9.

Trong tổng số ca bệnh, khoảng 63.000 trường hợp thuộc nhóm trẻ từ 0 đến 5 tuổi. Bộ Y tế Indonesia đã phải huy động 2.106 nhân viên y tế, đồng thời phân phối khoảng 3 triệu khẩu trang cùng thuốc, bình oxy và thiết bị bảo hộ đến các khu vực chịu ảnh hưởng. Đến ngày 12/10, số ca ISPA được ghi nhận đã ở mức 277.075 trường hợp.

Tác động của khói mù không chỉ nằm trong các báo cáo y tế. Tại một số khu vực, chất lượng không khí xuống mức nguy hiểm, trong khi khói từ Sumatra và Borneo tiếp tục ảnh hưởng đến các quốc gia láng giềng như Malaysia và Singapore. Malaysia đã đề nghị hỗ trợ Indonesia chữa cháy, còn vấn đề khói mù xuyên biên giới được đưa vào chương trình nghị sự của ASEAN.

Thế nhưng, giữa lúc những con số về sức khỏe ngày càng đáng lo ngại, chính phủ Indonesia vẫn chưa tuyên bố cháy rừng là thảm họa quốc gia.

Một trong những điểm gây tranh luận nằm ở cách Jakarta đánh giá quy mô đám cháy.

Ngày 12/10, Tổng thống Prabowo Subianto cho biết diện tích đang bị ảnh hưởng bởi cháy rừng đã giảm mạnh, từ hàng trăm nghìn ha xuống dưới 1.000 ha. Trong báo cáo gửi Tổng thống, BNPB cho biết lực lượng chức năng đang xử lý 639,23 ha tại 6 tỉnh ưu tiên gồm Trung Kalimantan, Nam Sumatra, Nam Kalimantan, Jambi, Tây Kalimantan và Riau.

Tuy nhiên, 639 ha không phải là tổng diện tích đã cháy hay toàn bộ diện tích còn cháy trên cả nước.

Theo Mongabay, đây là diện tích mà lực lượng chữa cháy đang trực tiếp xử lý tại thời điểm báo cáo. Các chuyên gia cảnh báo việc chỉ đưa ra con số này có thể tạo cảm giác rằng toàn bộ diện tích cháy trên cả nước chỉ còn 639 ha, trong khi ảnh vệ tinh vẫn ghi nhận nhiều cột khói, đặc biệt tại khu vực phía nam đảo Borneo. Greenpeace Indonesia ước tính khoảng 40 triệu người ở Borneo và Sumatra đã tiếp xúc với khói mù trong hai tháng trước đó.

Nói cách khác, diện tích đang được dập lửa không đồng nghĩa với quy mô của cuộc khủng hoảng. Một khu vực có thể đã được kiểm soát về mặt cháy nhưng người dân vẫn tiếp tục phải hít khói trong nhiều ngày.

Chính khoảng cách giữa hai cách đo này khiến câu chuyện không chỉ còn là Indonesia đang có bao nhiêu điểm cháy, mà còn là bao nhiêu người đang phải sống trong hậu quả của chúng.

Vì sao Indonesia vẫn chưa gọi đây là thảm họa quốc gia?

Lập trường của Jakarta hiện khá rõ. Chính phủ cho rằng Indonesia vẫn đủ khả năng tự xử lý tình hình.

Ngày 19/10, Bộ trưởng Điều phối các vấn đề chính trị và an ninh Dudung Abdurachman nói chính phủ chưa tuyên bố cháy rừng là thảm họa quốc gia vì các nguồn lực trong nước vẫn có thể kiểm soát cuộc khủng hoảng. Ông thừa nhận Malaysia đã đề nghị hỗ trợ nhưng cho rằng việc đưa lực lượng, máy bay và thiết bị nước ngoài vào Indonesia còn liên quan đến những vấn đề kỹ thuật như nhiên liệu và hậu cần.

Đây là điểm quan trọng: 283.270 ca ISPA không tự động đồng nghĩa Indonesia phải tuyên bố thảm họa quốc gia.

Việc xác định cấp độ thảm họa còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác, trong đó có phạm vi ảnh hưởng, thiệt hại về người và tài sản, cơ sở hạ tầng cũng như tác động xã hội – kinh tế. Vì vậy, Jakarta có thể thừa nhận tác động sức khỏe nghiêm trọng nhưng vẫn cho rằng năng lực ứng phó trong nước chưa bị vượt quá giới hạn.

Trên thực tế, Indonesia đã huy động hơn 60.000 người tham gia chữa cháy tại các tỉnh bị ảnh hưởng. Các lực lượng mặt đất được hỗ trợ bằng trực thăng, máy bay chữa cháy và hoạt động tạo mưa nhân tạo. Chính phủ cũng cho biết điều kiện tại một số tỉnh như Riau, Tây Kalimantan, Jambi và Nam Kalimantan đã được cải thiện.

Tuy nhiên, việc Jakarta chưa công bố thảm họa quốc gia đang trở thành vấn đề gây tranh luận bởi khói mù đã vượt khỏi biên giới Indonesia.

Malaysia đã đề nghị điều ba trực thăng cùng 52 nhân sự sang hỗ trợ. Ban đầu, Indonesia chưa bàn về đề nghị này. Đến giữa tháng 10, Tổng thống Prabowo đã đồng ý về nguyên tắc tiếp nhận hỗ trợ từ các nước láng giềng và BNPB bắt đầu hoàn thiện các thủ tục kỹ thuật.

Điều đó cho thấy tiếp nhận hỗ trợ nước ngoài và tuyên bố thảm họa quốc gia không hoàn toàn là một chuyện. Indonesia có thể nhận hỗ trợ khu vực trong khi vẫn duy trì quan điểm rằng tình hình chưa vượt quá khả năng ứng phó của mình.

Sức ép đối với chính phủ, vì thế, không chỉ đến từ những cột khói.

Ngày 15/10, Tổng thống Prabowo thay người đứng đầu BNPB, bổ nhiệm Trung tướng Kristomei Sianturi thay ông Suharyanto. Động thái diễn ra trong lúc chính phủ chịu nhiều chỉ trích về cách xử lý cháy rừng. Người đứng đầu BNPB mới cam kết rà soát quy trình ứng phó và nhấn mạnh rằng tốc độ phản ứng với thảm họa phải được tính bằng “phút, không phải giờ”.

Trong khi đó, các nước láng giềng ngày càng muốn Indonesia hành động quyết liệt hơn. Malaysia đang thúc đẩy một cơ chế hợp tác ASEAN về khói mù xuyên biên giới, trong khi Singapore cũng cảnh báo có thể áp dụng các biện pháp pháp lý với những doanh nghiệp bị xác định liên quan đến nguồn gây ô nhiễm.

Vì vậy, câu hỏi “vì sao Indonesia chưa công bố thảm họa quốc gia?” thực chất không chỉ nằm ở con số 283.270 ca bệnh hô hấp.

Đó là câu hỏi về ngưỡng mà Jakarta cho rằng một cuộc khủng hoảng đã vượt quá khả năng tự ứng phó của quốc gia. Đến ngày 19/10, câu trả lời của chính phủ Indonesia vẫn là chưa.

Nhưng khi khói mù tiếp tục kéo dài, số ca bệnh tăng lên và tác động đã lan sang các nước láng giềng, áp lực lớn nhất với Jakarta có lẽ không còn là việc gọi tên cuộc khủng hoảng, mà là chứng minh rằng năng lực ứng phó thực sự theo kịp quy mô của nó.

Nguồn: Mongabay, Kompas, The Diplomat, CNA