Vết trượt dài của trùm kim cương (Kỳ 1): Độc quyền nguồn cung tan biến

Vết trượt dài của trùm kim cương (Kỳ 1): Độc quyền nguồn cung tan biến

Tháng 7/2026, Anglo American rao bán De Beers với giá chưa bằng 1/10 định giá năm 2011, khép lại hơn một thế kỷ kiểm soát nguồn cung kim cương. Thứ đánh sập mô hình kinh doanh của De Beers không phải một đối thủ khai mỏ mới, mà là chi phí sản xuất kim cương công nghiệp – quy luật từng xóa sổ vị thế xa xỉ của nhôm và của ngành buôn băng đá những thế kỷ trước.

Thế lực chi phối nguồn cung thoái trào

Tháng 7/2026, Anglo American bắt đầu đàm phán bán 85% cổ phần De Beers với giá 1 tỷ USD, chưa bằng 1/10 mức định giá gần 13 tỷ USD khi tập đoàn này mua quyền kiểm soát từ gia tộc Oppenheimer năm 2011. Quyết định thoái vốn diễn ra giữa lúc De Beers lỗ nặng và thị trường thừa hàng. Năm 2025, De Beers lỗ EBITDA cơ bản 511 triệu USD, so với mức lỗ 25 triệu USD của năm 2024.

Để giải phóng hàng tồn, tập đoàn bán tháo kim cương thô với giá chiết khấu sâu, chịu khoản lỗ giao dịch 424 triệu USD do giá bán thấp hơn nhiều giá nhập kho. Tính gộp các đợt thanh lý này, chỉ số giá kim cương thô thực tế năm 2025 giảm tới 25%, còn giá bán bình quân hợp nhất giảm 7% xuống 142 USD mỗi carat. Sau ba năm giảm liên tiếp, giá trị sổ sách De Beers trong sổ của Anglo American rơi từ 9.2 tỷ USD năm 2023 xuống còn 2.3 tỷ USD.

Áp lực dòng tiền buộc các doanh nghiệp khai thác thu hẹp quy mô. De Beers giảm 12% sản lượng khai thác toàn cầu năm 2025, xuống 21.7 triệu carat, riêng Botswana giảm 16% còn 15.1 triệu carat sau khi Orapa kéo dài thời gian dừng bảo dưỡng và nhà máy xử lý đuôi quặng Letlhakane chuyển sang chế độ duy trì. Cùng lúc, chi phí trên mỗi carat giảm 8% xuống 86 USD, vốn đầu tư giảm 34% còn 353 triệu USD do tập đoàn giãn tiến độ dự án hầm lò Venetia.

Doanh thu năm 2025 vẫn nhích lên 3.5 tỷ USD từ mức 3.3 tỷ USD, nhưng phần tăng đến từ việc bán ra nhiều hàng hơn với giá thấp hơn chứ không phải từ sức mua hồi phục. Một doanh nghiệp bán được nhiều hơn mà lỗ sâu hơn là doanh nghiệp đã mất quyền định giá, điều chưa từng xảy ra với De Beers trong phần lớn thế kỷ 20, khi cơ chế kiểm soát giá của tập đoàn còn nguyên vẹn.

Cơ chế tạo lập ảo giác khan hiếm

Giá trị kim cương tự nhiên hơn một thế kỷ qua được duy trì bằng việc kiểm soát nguồn cung chứ không phải sự khan hiếm có thật. Người sáng lập De Beers, ông Cecil Rhodes, đặt ra nguyên tắc điều tiết sản lượng sao cho lượng kim cương thô đưa ra thị trường mỗi năm chỉ vừa đủ so với số đám cưới toàn cầu. Nguyên tắc này giữ giá bán cao hơn nhiều lần chi phí khai thác thêm một carat tại mỏ.

De Beers còn đóng vai người mua cuối cùng, thu gom kim cương thô từ các mỏ độc lập để đưa vào kho tích trữ. Việc gom hàng quy mô lớn ngăn thị trường dư cung và triệt tiêu nguy cơ rớt giá. Nhờ đó, có thời kỳ tập đoàn nắm từ 80% đến 90% nguồn cung kim cương thô toàn cầu. Song song với việc siết đầu cung, De Beers định hình luôn nhu cầu của người mua.

Chiến dịch “Diamonds are forever” (Kim cương là vĩnh cửu) cấy vào tâm trí khách hàng ý niệm kim cương là biểu tượng duy nhất của tình yêu vĩnh cửu, tách sản phẩm khỏi quy luật mất giá theo thời gian.

Thế độc quyền của De Beers bắt đầu xói mòn khi Nga bán kim cương độc lập và các nhà sản xuất lớn như Rio Tinto chấm dứt hợp đồng phân phối với De Beers. Thị phần kiểm soát rơi xuống khoảng 30%. Đầu những năm 2000, De Beers từ bỏ luôn vai trò người mua cuối cùng và chuyển sang bán chủ yếu sản lượng của chính mình, chấp nhận trở thành một nhà cung cấp lớn thay vì người quyết định giá. Nhưng đòn đánh sập ảo giác khan hiếm lại đến từ phòng thí nghiệm.

Chi phí biên sụp đổ trong phòng thí nghiệm

Kim cương nuôi cấy trong phòng thí nghiệm có thành phần hóa học, độ cứng và đặc điểm quang học giống hệt kim cương tự nhiên. Khác biệt nằm ở cách tạo ra: một bên đào lên từ mỏ hữu hạn, một bên chế tạo trong lò theo quy trình công nghiệp có thể mở rộng gần như vô hạn. Hai công nghệ chủ lực là lắng đọng hơi hóa học (CVD) và áp suất cao nhiệt độ cao (HPHT) liên tục được cải tiến để tăng năng suất lò.

Khi lò lớn hơn, thiết bị rẻ hơn và tiêu hao điện giảm, chi phí sản xuất thêm một carat tiệm cận giá điện và nguyên liệu đầu vào. Giá bán buôn kim cương nhân tạo vì thế giảm từ 90% đến 95% so với năm 2015. Khoảng cách giá bán lẻ giữa hai loại kim cương nới từ mức 20% đến 30% cách đây một thập kỷ lên 80% đến 90% trong giai đoạn 2025-2026.

Nhà phân tích độc lập Paul Zimnisky cho rằng kim cương nhân tạo đã trở thành mặt hàng đặt làm theo yêu cầu, khi khách chọn sẵn kích thước, màu sắc, độ tinh khiết và nhận hàng trong thời gian ngắn. Ông dự báo phần lớn kim cương nhân tạo sẽ được bán trên các sàn thương mại điện tử với giá quanh 200 USD. Khi nguồn cung không còn bị chặn, giá bán buộc phải hội tụ về chi phí làm ra thêm một đơn vị sản phẩm.

Sức ép này không rải đều lên mọi loại đá. Báo cáo năm 2025 của De Beers ghi nhận nhu cầu với đá lớn, chất lượng cao mạnh lên trong năm, trong khi đá nhỏ và chất lượng thấp chịu sức ép nặng nhất, đúng phân khúc mà kim cương nuôi cấy đủ sức thay thế. Giá kim cương nhân tạo đang tiến nhanh về mức chi phí sản xuất thuần túy, xóa gần hết biên lợi nhuận của các nhà bán lẻ trang sức thời trang.

Chuyện một vật liệu quý mất giá vì con người học được cách sản xuất đại trà không phải bây giờ mới xảy ra mà đã lặp lại nhiều lần trong lịch sử.

Kim cương nhân tạo tràn ngập thị trường, khiến giá kim cương tự nhiên cũng lao dốc. Ảnh minh hoạ.

Nhôm: Từ kim loại của hoàng gia tới vật liệu đại chúng

Giữa thế kỷ 19, nhôm nguyên chất đắt hơn vàng dù nguyên tố nhôm chiếm khoảng 8% khối lượng vỏ Trái Đất, nghịch lý bắt nguồn từ chi phí tách nhôm khỏi quặng. Hoàng đế Pháp Napoleon III dành bộ đồ ăn bằng nhôm cho những vị khách quan trọng nhất, còn đỉnh Tượng đài Washington năm 1884 được bọc bằng một khối nhôm nặng 100 ounce (2.8 kg) như biểu tượng công nghệ xa xỉ. Năm 1852, mỗi pound nhôm có giá 545 USD.

Mỗi bước tiến trong khâu tách chiết lại kéo giá xuống một bậc. Quy trình dùng natri của Henri Sainte-Claire Deville đưa giá nhôm về khoảng 17 USD mỗi pound vào năm 1859. Đến năm 1886, Charles Hall và Paul Héroult tìm ra cách điện phân nhôm oxit nóng chảy, mở đường sản xuất hàng loạt: giá nhôm rơi từ 4.86 USD mỗi pound năm 1888 xuống 0.78 USD năm 1893, rồi còn 0.25 USD vài năm sau đó. (1 pound = 454 gram)

Nhôm mất sạch thuộc tính xa xỉ và trở thành vật liệu công nghiệp giá rẻ chỉ trong vài thập kỷ. Tài sản nào có thể nhân bản với chi phí thấp đều khó giữ vai trò cất trữ giá trị.

Ngành buôn băng đá tan chảy trước máy làm lạnh

Đầu thế kỷ 19, doanh nhân Frederic Tudor dựng nên ngành buôn băng xuyên đại dương bằng cách cắt băng từ các hồ đóng băng ở vùng New England (Mỹ) rồi chở tàu tới vùng nhiệt đới như Caribe và Ấn Độ.

Băng tự nhiên khi đó là hàng xa xỉ, phục vụ việc bảo quản thực phẩm và nhu cầu y tế của giới thượng lưu. Tudor giữ được lợi thế nhờ hệ thống kho cách nhiệt bằng mùn cưa và các đặc quyền phân phối ký với chính quyền địa phương.

Cuối thế kỷ 19, máy làm lạnh và các nhà máy sản xuất đá công nghiệp xóa sạch lợi thế đó. Đá nhân tạo được làm ngay tại nơi tiêu thụ với chi phí thấp, không phụ thuộc mùa đông New England và không hao hụt vì tan chảy trên đường vận chuyển.

Đến năm 1922, băng tự nhiên chỉ còn chiếm 10% lượng đá tiêu thụ tại Chicago. Thứ Tudor bán là quyền tiếp cận độc quyền một nguồn cung tự nhiên, và công nghệ có thể thay thế quyền đó bất cứ lúc nào.

Thị trường trang sức phân cực

Kim cương đang đi lại chính con đường của nhôm và băng đá. Khi thế kiểm soát nguồn cung sụp đổ, giá kim cương tự nhiên rớt liên tục trên các sàn giao dịch quốc tế, và mức định giá 1 tỷ USD của De Beers là hệ quả tài chính rõ ràng nhất. Thị trường trang sức phân cực sâu: kim cương nhân tạo hội tụ về chi phí sản xuất để phục vụ phân khúc thời trang đại chúng, còn kim cương tự nhiên lùi về phân khúc sưu tầm dựa trên sự khan hiếm có thật và nguồn gốc truy xuất được.

De Beers phản ứng bằng cách bán câu chuyện nguồn gốc thay cho câu chuyện khan hiếm. Trong năm 2025, tập đoàn ra mắt dòng kim cương đánh bóng mang thương hiệu ORIGIN gắn với nền tảng truy xuất Tracr, ký Luanda Accord để ràng buộc cam kết quảng bá kim cương tự nhiên giữa các chính phủ và doanh nghiệp trong ngành, đồng thời chạy các chiến dịch tiếp thị quy mô lớn tại Mỹ và Ấn Độ.

Hướng đi này thừa nhận một thực tế: khi sản phẩm không còn hiếm về mặt kỹ thuật, thứ duy nhất còn bán được là lai lịch của viên đá.

Mức giá “mềm” của kim cương nhân tạo làm suy giảm động lực mua kim cương tự nhiên ở nhóm khách hàng có ngân sách vừa phải, buộc các doanh nghiệp khai thác phải giữ lợi nhuận trên một mặt bằng giá thấp hơn hẳn.

Nguồn cung mới giá rẻ mới chỉ là một nửa câu chuyện, bởi kim cương tự nhiên về lý thuyết vẫn giữ được mức giá riêng nếu tệp khách hàng lõi còn nguyên sức mua. Nhưng chính lực cầu đó đang thu hẹp, khi tầng lớp trung lưu tại các thị trường trọng điểm thay đổi cách chi tiêu.

Đức Quyền

FILI

– 12:20 31/07/2026