Tấm hộ chiếu trên sân khấu

Tấm hộ chiếu trên sân khấu

Chiều 29/09/2026, tại nhà hát Andrew W. Mellon ở Washington, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đứng trước một màn hình lớn và làm điều mà các ngoại trưởng hiếm khi làm: Ông liệt kê những phiền toái sắp biến mất, “không phải in mẫu đơn, không phải chụp tấm ảnh thẻ khổ sở ở quầy thuốc, không phải xin lịch hẹn”.

Ở Mỹ, ảnh hộ chiếu lâu nay được chụp tại quầy dịch vụ trong các hiệu thuốc, dưới ánh đèn huỳnh quang, và kết quả thường là một khuôn mặt mà chủ nhân của nó phải sống chung suốt 10 năm. Người Mỹ gọi đùa đó là tấm ảnh con tin. Việc một ngoại trưởng đem nó lên sân khấu, với nhịp điệu và ánh sáng của một buổi ra mắt sản phẩm công nghệ, có lẽ còn đáng chú ý hơn chính tính năng ông giới thiệu.

Thứ được ra mắt tên là America.gov, một cổng duy nhất có trợ lý trí tuệ nhân tạo, tra cứu xuyên qua 29,000 website của chính phủ liên bang. Người thiết kế là Joe Gebbia, đồng sáng lập Airbnb, hiện giữ chức Giám đốc thiết kế của Studio Thiết kế Quốc gia, cơ quan mới lập có sự tham gia của những người từng làm ở DOGE. Trên sân khấu, Rubio đưa ra con số đáng chú ý: Mỗi ngày có khoảng 40 triệu lượt truy cập các website của chính phủ Mỹ.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio

Hàng người không ai nhìn thấy

Quy mô phía sau tấm ảnh ấy mới là thứ đáng lưu tâm. Năm tài khóa 2025, Bộ Ngoại giao Mỹ cấp 27.3 triệu quyển hộ chiếu, mức kỷ lục. Người xin cấp lần đầu bắt buộc nộp hồ sơ trực tiếp tại một trong hơn 7,400 điểm tiếp nhận rải rác khắp nước Mỹ, phần lớn đặt trong bưu điện và thư viện công cộng. Hồ sơ mất 4 đến 6 tuần, làm nhanh thì 2 đến 3 tuần, và để giữ được nhịp độ đó, nhân sự xét duyệt đã phải tăng hơn 32% kể từ tháng 1/2022.

Từ tháng 12/2026, toàn bộ chặng ấy sẽ chuyển lên mạng cho người xin lần đầu. Xác thực danh tính qua login.gov, tự chụp ảnh bằng điện thoại, xem trước khuôn mặt mình nằm trong trang hộ chiếu đã hoàn thiện, trả tiền ngay trên ứng dụng, rồi theo dõi tiến độ và ngày dự kiến nhận. Ông Rubio đặt mốc tới cuối năm 2027, đại đa số người Mỹ sẽ làm hộ chiếu theo cách này.

Điều đáng chú ý không phải công nghệ mà là lợi ích kinh tế mà nó đem lại. Một thủ tục 27.3 triệu lượt mỗi năm, nhân với một buổi sáng đi lại và chờ đợi cho mỗi lượt, là khối thời gian rất lớn của xã hội, và nó chưa từng nằm trong bất kỳ báo cáo ngân sách nào. Không ai đo nó, không ai chịu trách nhiệm về nó, nên suốt nhiều thập niên nó đơn giản là chuyện phải chịu.

Với người đi làm, phần được trả lại không phải là mấy phút điền biểu mẫu mà là buổi sáng phải xin nghỉ, quãng đường tới điểm tiếp nhận, và khoảng thời gian không biết hồ sơ của mình đang nằm ở đâu. Đó cũng là lý do một tính năng nghe rất nhỏ như xem trước khuôn mặt mình trong trang hộ chiếu lại được đưa lên sân khấu. Nó xóa đi nỗi lo phải làm lại từ đầu, thứ khiến người ta ngại bắt đầu hơn cả bản thân thủ tục.

Việc khó không nằm ở công nghệ

Phần kỹ thuật của America.gov, suy cho cùng, không phải thành tựu lớn. Trợ lý chạy trên Gemini và Grok, tổng hợp câu trả lời từ nguồn chính thức, miễn phí và không cần tài khoản.

Giới công nghệ dân sự Mỹ đã lên tiếng: Mikey Dickerson, cựu lãnh đạo Cơ quan Dịch vụ số Mỹ, nói nó không phải bước nhảy nào so với các cổng gộp trước đây, còn Christopher Whitaker của Liên minh Công nghệ Dân sự nhận xét phần lớn tính năng thật vẫn treo dòng chữ sắp có.

Nhưng cái khó của việc này chưa bao giờ nằm ở phần mềm. Nó nằm ở chỗ 29,000 website kia thuộc hàng trăm cơ quan, mỗi nơi một ngân sách, một đạo luật, một bộ biểu mẫu và một đội tin học đã quen vận hành hệ thống của mình. Đề nghị một cơ quan từ bỏ cổng thông tin của chính nó gần như bất khả thi.

Cách làm ở đây tránh được đúng điểm nghẽn ấy. Không cơ quan nào bị buộc dỡ bỏ hệ thống của mình, họ chỉ phải mở nó ra cho một lớp tra cứu chung đứng phía trước. Sắc lệnh của Tổng thống Trump ký ngay tại buổi lễ yêu cầu tích hợp những dịch vụ phục vụ trên 100,000 người mỗi năm, loại trừ khai thuế của Sở Thuế vụ và các dịch vụ an ninh quốc gia. Đó là đề nghị đủ nhỏ để nói có, và trí tuệ nhân tạo chính là thứ khiến nó đủ nhỏ: Lớp trung gian tự đọc hiểu những hệ thống không giống nhau, nên không bên nào phải chuẩn hóa theo bên nào.

Phần nộp hồ sơ và đăng ký thụ hưởng còn phải chờ giai đoạn hai vào đầu năm 2027, khi cổng này nối với Cơ quan An sinh Xã hội, Medicare và Bộ Cựu chiến binh. Dù vậy khoản tiết kiệm đã có thể được hình dung: Ông Mehmet Oz, người đứng đầu cơ quan quản lý Medicare, cho biết riêng những tập tài liệu hướng dẫn in và gửi bưu điện cho người thụ hưởng đang tốn khoảng 100 triệu USD mỗi năm.

Việt Nam đã đi qua đoạn đường này

Điều thú vị là chặng nước Mỹ đang bắt đầu thì Việt Nam phần lớn đã đi qua, và đi qua ở đúng đoạn khó nhất. Thứ America.gov còn phải xây trong giai đoạn hai, một danh tính số duy nhất đủ tin cậy để mở mọi cánh cửa hành chính, thì Việt Nam đã dựng xong trước: Tới ngày 02/07/2026, hệ thống định danh điện tử có hơn 102 triệu hồ sơ và 71.5 triệu tài khoản VNeID được kích hoạt. Đây là phần tốn kém và ít hào nhoáng nhất của mọi chương trình chính phủ số, vì nó đòi dữ liệu dân cư sạch, đòi thiết bị đọc, đòi người đi từng nhà, và không tạo ra được buổi ra mắt nào đẹp mắt.

Phía thủ tục cũng vậy. Theo báo cáo giữa năm 2026, Việt Nam đã bãi bỏ 697 thủ tục hành chính, đơn giản hóa 673 thủ tục khác, cắt 1,754 điều kiện kinh doanh không cần thiết và bỏ 56 trong số 198 ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện. Thời gian giải quyết thủ tục giảm 53%, chi phí tuân thủ giảm 54.6% so với năm 2024, tương đương khoảng 23,000 tỷ đồng doanh nghiệp không còn phải trả mỗi năm.

Con số 23,000 tỷ đồng ấy không phải khoản thu ngân sách nào cả, nó là phần chi phí mà doanh nghiệp giữ lại được và đem dùng vào việc khác. Mục tiêu đặt ra cho năm 2026 còn xa hơn: Giảm một nửa cả thời gian lẫn chi phí tuân thủ so với năm 2024, và tới năm 2027 thì 100% thủ tục đủ điều kiện được cung cấp trực tuyến toàn trình.

Từ Cà Mau đến Huế

Chỗ Việt Nam còn phải làm không nằm ở nền tảng mà là duy trì nhịp độ, và số liệu bốn tháng đầu năm 2026 cho thấy rất rõ. Tỷ lệ hồ sơ trực tuyến toàn trình ở Cà Mau đạt 71.13%, với 70,477 trên tổng số 99,083 hồ sơ. Quảng Ninh đạt 48.99%, Lâm Đồng 45.78%. Nhưng ở thành phố Huế con số là 0.87%, Bắc Ninh 2.81%, Hà Tĩnh 3.11%. Ở cấp bộ ngành cũng vậy: Bộ Nội vụ 84.31%, Bộ Tư pháp 83.47%, trong khi Bộ Xây dựng mới 0.45%.

Khoảng cách giữa Cà Mau và Huế không phải khoảng cách công nghệ. Hai nơi dùng chung một cổng, một ứng dụng, một khung pháp lý, và người dân hai nơi đều có điện thoại thông minh. Thứ khác nhau là thói quen của cán bộ tiếp nhận, là bộ hồ sơ mẫu đã được số hóa hay chưa, là chuyện người dân đến trụ sở thì được hướng dẫn tự nộp trên mạng hay được nhận giúp cho nhanh việc. Bưu điện Việt Nam vẫn giữ hơn 13,000 điểm giao dịch để nhận và trả kết quả hộ những người chưa tự làm được, và con số ấy mô tả phần việc còn lại chính xác hơn mọi chỉ tiêu.

Nhìn từ đây, buổi lễ ở Washington và các bảng thống kê ở Việt Nam đang kể cùng một câu chuyện theo hai thứ tự ngược nhau. Nước Mỹ có giao diện trước rồi mới đi làm phần nền. Việt Nam có phần nền trước và đang thiếu một giao diện đủ hấp dẫn để người dân muốn dùng. Cả hai đều chưa xong, nhưng phần khó hơn thì Việt Nam đã trả tiền rồi.

Không người dân nào nhớ mình vừa đi qua bao nhiêu lớp hệ thống, bao nhiêu sắc lệnh, bao nhiêu cơ sở dữ liệu liên thông. Cái họ nhớ là buổi sáng không phải nghỉ làm, là tấm ảnh không phải đi chụp, là câu trả lời có ngay thay vì một cái hẹn sau ba tuần. Một bộ máy làm được những việc nhỏ ấy cho vài chục triệu người cùng lúc thì đã làm xong một việc rất lớn, và có lẽ đó mới là lý do đáng để dựng một sân khấu.

LH

FILI

– 19:00 08/10/2026