Quản lý xung đột lợi ích nghề môi giới chứng khoán: Nhìn từ các thị trường mới nổi châu Á đi trước

Quản lý xung đột lợi ích nghề môi giới chứng khoán: Nhìn từ các thị trường mới nổi châu Á đi trước

Trong lộ trình trưởng thành của các thị trường chứng khoán, cơ quan quản lý có xu hướng ngày càng gia tăng quy định, tạo nên áp lực pháp lý để giới hạn tính xung đột lợi ích giữa nhà môi giới và nhà đầu tư.

Tại Việt Nam, quy định hiện hành cho phép người có chứng chỉ hành nghề môi giới chứng khoán được thực hiện cả nghiệp vụ môi giới lẫn tư vấn đầu tư chứng khoán.

Thực tiễn trên thị trường từ trước đến nay, các nhân sự môi giới của công ty chứng khoán nhìn chung đều kiêm nhiệm tư vấn đầu tư. Và từ phía khách hàng, năng lực tư vấn luôn được xem là yếu tố quan trọng trong việc lựa chọn nhà môi giới đồng hành.

Trong khi đó, luôn tồn tại vấn đề xung đột lợi ích giữa môi giới và nhà đầu tư, bởi phần lớn thu nhập của nhân sự môi giới đều đến trực tiếp từ phí tính trên giá trị giao dịch của khách hàng chứ không xuất phát từ lợi nhuận khách hàng.

Điều này tiềm ẩn nguy cơ nhân sự môi giới thúc đẩy khách hàng giao dịch với tần suất cao hơn cần thiết, hoặc chào hàng những sản phẩm tài chính (cổ phiếu, trái phiếu, phái sinh…) có phí hoa hồng cao, hoặc cũng có thể đơn giản bị thúc đẩy bởi chỉ tiêu KPI doanh số dẫn đến khuyến nghị giao dịch phục vụ lợi ích của cá nhân môi giới.

Với sự phổ biến của mạng xã hội ngày nay, các nhà môi giới thu hút được nhiều khách hàng cũng có thể là người sở hữu khả năng ăn nói và marketing, biết cách làm nội dung, thay vì những người vững vàng trong khả năng phân tích. Chiều ngược lại, nhà đầu tư cá nhân cũng gặp nhiều hạn chế trong việc đánh giá năng lực của môi giới, do phần lớn đều là nhà đầu tư không chuyên.

Khi không có quy định quản lý chặt chẽ, rủi ro xung đột lợi ích giữa nhân sự môi giới và khách hàng chủ yếu sẽ được kiềm chế dựa trên quyết định cá nhân, cũng như tính chính trực của người môi giới.

Ở các thị trường chứng khoán trên thế giới, trong lộ trình trưởng thành, đặc biệt là khi thị trường chứng kiến sự tham gia ngày càng đông đảo của nhà đầu tư cá nhân, các cơ quan quản lý đều có xu hướng gia tăng quy định mới chặt chẽ hơn, tạo nên áp lực pháp lý đè nặng lên tính xung đột lợi ích của nghề môi giới/tư vấn nhằm bảo vệ nhà đầu tư.

Trong đó, một trong những biện pháp phổ biến là việc ngày càng yêu cầu sự phân định rõ ràng giữa dịch vụ thực hiện giao dịch/môi giới và dịch vụ tư vấn đầu tư.

Các nhà đầu tư ngước xem bảng giá phía trước Sở Giao dịch Chứng khoán Ấn Độ – Ảnh minh họa

Vào năm 2013, Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Ấn Độ (SEBI) đã ban hành bộ quy định quản lý đối với nghề tư vấn đầu tư. Theo đó, bất kỳ cá nhân hoặc tổ chức nào đưa ra lời khuyên đầu tư có thu phí đều phải đăng ký với cơ quan quản lý, chỉ ngoại trừ một số ít trường hợp được miễn.

Việc hoàn thiện bộ quy định này kéo dài trong nhiều năm. Sau khi ban hành, SEBI vẫn liên tục đưa ra các tài liệu tham vấn, lấy ý kiến thị trường và sửa đổi quy định, với mục tiêu trọng tâm là tăng cường bảo vệ nhà đầu tư và đảm bảo lợi ích của khách hàng phải được ưu tiên cao hơn lợi ích của bên tư vấn.

Theo phân tích vào năm 2020 của hãng tư vấn Vinod Kothari Consultants, một điểm đáng chú ý là quy định của SEBI yêu cầu tách bạch giữa hoạt động môi giới (phân phối các sản phẩm tài chính) và tư vấn đầu tư trên cơ sở từng khách hàng.

Cụ thể, các tổ chức đã đăng ký làm tư vấn – ví dụ như công ty chứng khoán – vẫn được phép cung cấp đồng thời cả dịch vụ tư vấn và môi giới, với điều kiện các hoạt động này được thực hiện thông qua các bộ phận tách biệt. Tuy nhiên, họ không được cùng lúc cung cấp cả 2 dịch vụ cho cùng 1 khách hàng. Quy định này cũng không chỉ áp dụng duy nhất ở công ty chứng khoán liên quan mà còn mở rộng đối với toàn bộ nhóm công ty có quan hệ với công ty chứng khoán đó, chẳng hạn như công ty mẹ, công ty con hay công ty liên kết.

Trong khi đó, đối với cá nhân hành nghề, một người nếu đã đăng ký làm tư vấn đầu tư thì không được phép cung cấp dịch vụ môi giới. Đồng thời, ngay cả thành viên trong gia đình cũng không được phép làm môi giới cho những khách hàng mà người này đang tư vấn.

Trung Quốc mạnh tay trấn áp hoạt động tư vấn đầu tư trên không gian mạng – Ảnh: Nikkei Asia

Không chỉ ở khía cạnh quy định, các cơ quan quản lý cũng sẵn sàng đưa ra các biện pháp linh hoạt theo tình hình để bảo vệ nhà đầu tư. Chẳng hạn, tại thị trường Trung Quốc những năm gần đây đã nổi lên các chiến dịch trấn áp đối với làn sóng người có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội (influencer) đưa ra lời khuyên đầu tư.

Việc cơ quan quản lý mạnh tay là do không ít cá nhân đã lợi dụng sức ảnh hưởng để thu phí giao dịch lẫn phí tư vấn mà không đảm bảo năng lực, tạo ra những xung đột lợi ích nghiêm trọng hoặc thao túng thị trường, gây tổn thất lớn cho nhà đầu tư cá nhân.

Như vào tháng 1 năm nay, truyền thông Trung Quốc đưa tin về việc Ủy ban Điều tiết Chứng khoán Trung Quốc (CSRC) xử phạt một công ty quản lý quỹ vì trả tiền cho các influencer nhằm quảng bá sản phẩm đầu tư, trong khi những influencer này không hề có đủ trình độ liên quan.

Một vụ khác – theo Nikkei Asia – là việc CSRC đã phạt một influencer có tên Jin Yongrong và cấm anh này tham gia thị trường chứng khoán trong 3 năm sau khi bị điều tra cáo buộc thao túng thị trường. Cơ quan quản lý cáo buộc Jin đã thu lợi bất chính hơn 41 triệu nhân dân tệ bằng cách sử dụng tầm ảnh hưởng của bản thân để lan truyền khuyến nghị mua bán, đẩy giá cổ phiếu lên trước khi bán ra.

Có thể thấy, tại thị trường chứng khoán Ấn Độ và Trung Quốc, các quy định pháp lý và sự gắt gao từ cơ quan quản lý đã ngày càng thu hẹp dư địa hoạt động của các mô hình kinh doanh có yếu tố bất đối xứng thông tin và xung đột lợi ích. Cả 2 đều là những thị trường được xếp hạng mới nổi từ lâu, có tỷ lệ tăng trưởng kinh tế đáng chú ý và thị trường chứng khoán có sự tham gia đông đảo của nhà đầu tư cá nhân tương tự Việt Nam.

Thừa Vân

FILI

– 13:09 19/06/2026