Nghĩa vụ thuế nên là quan hệ hai chiều

Thuế cơ sở 11 TPHCM vừa công bố danh sách 278 doanh nghiệp ở quận 11 trước đây nộp thừa thuế quá 10 năm, với gần 1,5 tỷ đồng. Doanh nghiệp nộp thừa nhiều nhất gần 59 triệu đồng. Nếu sau 15 ngày, người nộp thuế không phản hồi, cơ quan thuế tất toán khoản nộp thừa theo quy định.

Từ đây, dư luận băn khoăn: Vì sao ngành thuế phải chờ người nộp thuế đề nghị trừ vào thuế kỳ sau hoặc hoàn thì mới thực hiện? Câu trả lời nằm ở cách vận hành chính sách: thu thuế thì Nhà nước chủ động còn hoàn thuế là trách nhiệm người nộp thuế. Với khoản nợ thuế, độ “lệch pha” về trách nhiệm giữa cơ quan thuế và người nộp thuế càng rõ.

Theo Nghị định 252/2026/NĐ-CP (quy định chi tiết một số điều và hướng dẫn thi hành Luật Quản lý thuế), cá nhân kinh doanh nợ thuế từ 50 triệu đồng, quá hạn 120 ngày có thể bị tạm hoãn xuất cảnh (doanh nghiệp là 500 triệu đồng).

Riêng nhóm bị xác định “không hoạt động tại địa chỉ đăng ký” thì dù có nợ hay không cũng có thể bị cấm xuất cảnh khi chỉ cần quá 120 ngày kể từ thông báo của cơ quan thuế mà không thực hiện thủ tục khôi phục mã số thuế hoặc chấm dứt hiệu lực mã số thuế. Khoản chậm nộp cũng phải chịu thêm lãi 0,03%/ngày và được tính liên tục. Ngược lại, cơ quan thuế giữ tiền của người nộp thuế hàng chục năm thì không phải… trả lãi.

Luật Quản lý thuế (sửa đổi), được hơn 92% đại biểu Quốc hội biểu quyết thông qua tháng 12-2025, đã bổ sung cơ chế hoàn thuế tự động dựa trên dữ liệu. Định hướng này là đúng nhưng luật quy định triển khai “theo từng giai đoạn, phù hợp điều kiện thực tế và hạ tầng công nghệ”. Trong lúc chờ đến giai đoạn thực hiện định hướng ấy thì 278 hồ sơ ở quận 11 trước đây sẽ bị xử lý theo cơ chế cũ.

Trong 8 tháng đầu năm, Thuế TPHCM đã hoàn hơn 29.500 tỷ đồng tiền thuế cho doanh nghiệp, con số cao nhất cả nước, chủ yếu là hoàn thuế xuất khẩu và dự án đầu tư. Đây là cơ chế khác hẳn về bản chất: số dư đó do doanh nghiệp tự khai trên hóa đơn đầu vào, chưa được xác minh, có thể có rủi ro về hóa đơn nên buộc phải qua kiểm tra, đối chiếu trước khi hoàn tiền.

Nhưng, chính vì vậy, điều đó mới đáng suy nghĩ hơn: 1,5 tỷ đồng của 278 doanh nghiệp quận 11 trước đây không cần qua bất kỳ bước xác minh nào, từ số tiền, tên doanh nghiệp đến mã số thuế đã nằm sẵn, khớp đến từng đồng, trong chính hệ thống vừa xử lý xong hơn 29.500 tỷ đồng kia. Nói cách khác, khoản dễ giải quyết nhất lại là khoản bị “bỏ quên” chỉ vì một lý do: không ai đứng ra xin hoàn.

Để công bằng cho người nộp thuế, cần xem nghĩa vụ thuế là quan hệ hai chiều thực sự. Nếu đủ dữ liệu để lập danh sách 278 doanh nghiệp, đủ hạ tầng xử lý 29.500 tỷ đồng hoàn thuế, đủ quyết liệt để cấm xuất cảnh vì nợ thuế… thì chắc chắn cơ quan thuế cũng đủ khả năng mỗi năm rà soát một lần, trả lại tiền thừa trước khi hết hạn 10 năm. Thu đúng, thu đủ là chưa đủ mà còn cần trả đúng, trả đủ, không đợi người dân lên tiếng đề nghị.