Mác “ngàn tỷ” mất đi, quyền lực còn nguyên

Mác “ngàn tỷ” mất đi, quyền lực còn nguyên

Một người chạm mốc tài sản 1 ngàn tỷ USD rồi tụt khỏi ngưỡng đó chỉ sau 10 ngày khi giá cổ phiếu lao dốc. Nhưng phần biến mất chỉ là con số trên bảng điện tử; phần ở lại là quyền kiểm soát hạ tầng vũ trụ, ngân sách liên bang và dòng tin tức đại chúng.

Tỷ phú Elon Musk, nhà sáng lập SpaceX – Ảnh: AFP/Getty Images.

“Ngàn tỷ” bỗng hóa “trăm tỷ”

Ngày 12/06/2026, Tập đoàn SpaceX chào bán cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) trên sàn Nasdaq và đẩy tài sản ròng của nhà sáng lập Elon Musk lên 1.14 ngàn tỷ USD. Ông trở thành cá nhân đầu tiên trong lịch sử thế giới vượt qua mốc ngàn tỷ.

Cột mốc đó không trụ được lâu. Tài sản của Musk đạt đỉnh 1.45 ngàn tỷ USD ngày 16/06, rồi thị giá cổ phiếu SpaceX mất 31%. Cùng với việc tổ chức Forbes loại 116 tỷ USD cổ phiếu Tesla bị ràng buộc khỏi công thức tính, tài sản ròng của Musk lùi về 962 tỷ USD, rơi khỏi câu lạc bộ ngàn tỷ.

Ngày 22/06, SpaceX phát hành 20 tỷ USD trái phiếu, cổ phiếu rớt 16% trong một phiên và khoảng 150-350 tỷ USD tài sản của Musk tan biến trong một buổi chiều, dù ông không bán cổ phiếu nào.

Sự mong manh đó bắt nguồn từ khoảng cách giữa giá thị trường và giá trị thực. Tại thời điểm IPO, SpaceX được định giá gấp 94 lần doanh thu năm, so với 22 lần của tập đoàn Meta và 18 lần của Amazon, dù SpaceX lỗ ròng 4.94 tỷ USD trong năm 2025. Hai tổ chức phân tích Morningstar và CFRA ước tính giá trị nội tại của công ty quanh 780 tỷ USD, chưa bằng một nửa mức thị trường định giá.

Vì vậy, con số ngàn tỷ có thể bị định giá lại chỉ sau một đêm. Nhưng dù tụt khỏi ngưỡng đó, Musk vẫn giàu hơn người thứ hai thế giới tới hơn ba lần, và sở hữu khối tài sản tương đương 3.4% GDP kinh tế Mỹ. Để dễ hình dung, cần nhớ rằng tài sản của trùm dầu mỏ John D. Rockefeller thời kỳ đỉnh cao chỉ tương đương khoảng 1.5% GDP. Ngày nay, câu hỏi trung tâm không còn nằm ở bản thân số tiền, mà là ở những gì con số đó kiểm soát.

Rủi ro công, lợi ích tư

Những người thiên về thị trường tự do xem khối tài sản khổng lồ là phần thưởng tương xứng cho rủi ro và sự sáng tạo. Nhà kinh tế đoạt giải Nobel William Nordhaus tính rằng người đổi mới thường chỉ giữ khoảng 2% giá trị mà phát minh tạo ra, phần còn lại chảy về xã hội thông qua việc giá cả rẻ hơn. Cụ thể, công nghệ tên lửa tái sử dụng của SpaceX đã cắt hơn 70% chi phí đưa hàng lên quỹ đạo.

Sổ sách kế toán lại cho thấy đế chế của Musk được xây dựng dựa trên ít nhất 38 tỷ USD ngân sách Nhà nước kể từ năm 2006, gồm hợp đồng liên bang, khoản vay và ưu đãi thuế, chưa kể các hợp đồng quốc phòng và tình báo được giữ kín. SpaceX nhận 22.6 tỷ USD từ NASA và Bộ Quốc phòng, còn Tesla nhận 15.7 tỷ USD.

NASA và Bộ Quốc phòng đóng vai trò nguồn doanh thu bảo đảm, hấp thụ rủi ro thương mại trong giai đoạn phát triển sống còn. Phần vốn công cho Tesla gồm khoản vay 465 triệu USD từ Bộ Năng lượng năm 2010 và ưu đãi thuế 7,500 USD cho mỗi xe điện. Khi doanh nghiệp trưởng thành, phần lợi ích dài hạn lại chảy vào túi của một nhóm nhỏ cổ đông.

Khối tài sản này lại tránh được nghĩa vụ thuế nhờ kỹ thuật vay thế chấp bằng cổ phiếu, hay còn được gọi ngắn gọn là chiến lược “mua, vay, chết”. Những người siêu giàu như Elon Musk mua tài sản như cổ phiếu, rồi dùng cổ phiếu đó làm tài sản thế chấp để chi tiêu, và để lại số tài sản đó cho con cái khi qua đời.

Thuế suất thực tế của Elon Musk giai đoạn 2014-2018 chỉ hơn 3%, còn Tesla ghi nhận thuế suất liên bang 0.47% trong ba năm gần nhất, chỉ bằng 1/45 lần thuế suất tiêu chuẩn 21%. Những người làm công ăn lương như lính cứu hỏa, y tá, giáo viên … đang phải chịu thuế suất thực cao hơn người giàu nhất hành tinh.

Quá trình tích lũy của giới siêu giàu diễn ra song song với việc thu hẹp quyền lợi của người lao động. Theo Oxfam, lương tại Tesla thấp hơn ba nhà sản xuất ô tô lớn nhất Mỹ trong khi công nhân không có thỏa ước lao động tập thể, còn SpaceX kiện Ủy ban Quan hệ Lao động Quốc gia (NLRB) ra tòa liên bang để nhằm vô hiệu hóa các cơ chế bảo vệ người lao động và ngăn chặn sự hình thành của các tổ chức công đoàn độc lập trong nội bộ doanh nghiệp.

Quyền lực không lá phiếu nào bầu ra

Ngay cả khi tài sản chỉ tồn tại trên giấy, quyền kiểm soát mà nó tạo ra là có thật. Mạng internet Starlink của SpaceX vận hành hơn 10,000 vệ tinh, khoảng 3/4 số vệ tinh đang hoạt động trên quỹ đạo.

Năm 2025, SpaceX thực hiện 83% số lần phóng tên lửa của Mỹ và đưa hơn 80% khối lượng vật chất lên quỹ đạo toàn cầu. Nói cách khác, một cá nhân đang kiểm soát hạ tầng liên lạc và quốc phòng mặc dù không được cử tri nào bỏ phiếu.

Quyền kiểm soát còn được khóa chặt ngay trong cấu trúc công ty. Mỗi cổ phiếu Loại A thông thường tại SpaceX chỉ có 1 quyền biểu quyết, trong khi mỗi cổ phiếu Loại B do Musk nắm mang 10 quyền biểu quyết, đưa tỷ lệ biểu quyết của ông lên 85%. Các cổ đông khác hầu như không có tiếng nói.

Nắm trong tay nguồn lực và quyền kiểm soát lớn không tưởng, những tỷ phú như Elon Musk dễ dàng tác động tới định hướng chính sách và dòng chảy truyền thông.

Tiền bạc biến thành quyền lực hành pháp

Trong kỳ bầu cử năm 2024 tại Mỹ, Musk giải ngân ít nhất 288 triệu USD vào các siêu ủy ban hành động chính trị (Super PAC), trọng tâm là America PAC, để hỗ trợ chiến dịch của Donald Trump, tạo liên kết trực tiếp với cơ quan hành pháp.

Sau bầu cử, ông tiếp nhận vai trò lãnh đạo Bộ Hiệu quả Chính phủ (DOGE), cơ quan có quyền đề xuất cắt giảm ngân sách liên bang và tinh giản nhân sự. Vị trí này đảo ngược quan hệ thông thường, biến một bên vốn chịu sự điều tiết của pháp luật thành bên đề xuất cắt giảm chính các cơ quan quản lý mình.

Theo các tổ chức giám sát độc lập, hơn 70% cơ quan bị DOGE cắt giảm có ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích của Musk. Cục An toàn Giao thông Đường cao tốc Quốc gia (NHTSA) chịu áp lực giảm 10% nhân sự khi đang điều tra công nghệ xe tự lái của Tesla, còn Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm (FDA), cơ quan cấp phép thiết bị của công ty giao diện thần kinh Neuralink, bị cắt 1,900 nhân viên. Ngược lại, Bộ Quốc phòng, khách hàng lớn của SpaceX, được giữ nguyên ngân sách.

Và ảnh hưởng của Musk không dừng lại ở ngân sách liên bang.

Mạng lưới kiểm soát thông tin

Hạ tầng truyền thông Mỹ đang thu về một nhóm nhỏ. Nhà sáng lập Amazon Jeff Bezos sở hữu tờ Washington Post, Musk điều hành mạng xã hội X, còn đồng sáng lập tập đoàn công nghệ Oracle Larry Ellison hậu thuẫn tài chính cho con trai David Ellison mua tập đoàn Paramount Global, qua đó kiểm soát mạng truyền hình CBS News.

Nhóm đầu tư này tiếp tục thúc đẩy thương vụ trị giá 111 tỷ USD, với hậu thuẫn vốn từ Arab Saudi, nhằm thâu tóm tập đoàn truyền thông Warner Bros. Discovery cùng CNN và HBO. Ngoài ra, liên minh do Ellison dẫn đầu còn nắm 45% cổ phần TikTok tại Mỹ, giao Oracle giám sát và lưu trữ thuật toán đề xuất nội dung.

Việc thâu tóm đi kèm các quyết định nhân sự ở cấp biên tập viên. Đã có các cuộc thảo luận với Nhà Trắng về việc thay một số người dẫn chương trình của CNN, còn tại CBS, một thanh tra nội dung do chính quyền bổ nhiệm được đưa vào giám sát thiên kiến và nhà báo Bari Weiss giữ ghế tổng biên tập.

Quá trình thâu tóm hạ tầng truyền thông đi kèm với các quyết định can thiệp nhân sự nhằm kiểm soát trực tiếp luồng nội dung. Tại CNN, giới chủ mới đã thảo luận với Nhà Trắng để loại bỏ những người dẫn chương trình không đồng thuận với chính quyền. Cơ chế kiểm duyệt tương tự cũng được thiết lập tại CBS News thông qua việc cài cắm một thanh tra do chính phủ bổ nhiệm nhằm giám sát thông tin.

Khi tài chính, hành pháp và thông tin cùng tụ về một nhóm, ba cấu phần bắt đầu vận hành như một mạng lưới gắn kết.

Vòng lặp khép kín, rủi ro dồn về dân thường

Sự hợp nhất ba loại quyền lực, gồm tài chính, hành pháp qua DOGE và thông tin qua truyền thông, vận hành như một vòng lặp tự củng cố. Nguồn vốn lớn được dùng để mua ảnh hưởng chính sách và thâu tóm không gian truyền thông, còn chính sách mới gỡ rào cản quy chế và thu hẹp quyền lợi lao động, từ đó tiếp tục làm tăng khối tài sản.

Vòng lặp đó đang chạm tới túi tiền của người bình thường. SpaceX được đưa vào lộ trình sớm gia nhập các chỉ số chứng khoán lớn, nghĩa là các quỹ hưu trí và quỹ chỉ số sẽ phải mua cổ phiếu này, dù hàng triệu người lao động không thích và không muốn động vào một cổ phiếu với định giá bị bơm thổi.

Musk bị ràng buộc không được bán cổ phiếu cho tới giữa năm 2027, nhưng dù có mất 300 tỷ USD thì ông vẫn là người giàu nhất hành tinh. Những người làm công ăn lương và sống bằng tiền hưu trí bị cuốn vào quỹ đạo của Musk và SpaceX qua một quỹ đầu tư thụ động lại không có lớp bảo vệ nào tương tự.

Phản ứng chính trị xuất hiện gần như tức thì khi các nghị sĩ Bernie Sanders và Elizabeth Warren đề xuất áp mức thuế 2% mỗi năm với khối tài sản trên 100 triệu USD. Theo nhà kinh tế nổi tiếng Gabriel Zucman, sự giàu có tột độ luôn đi kèm quyền lực tột độ, gồm khả năng bóp nghẹt cạnh tranh, định hình công luận và chi phối quá trình lập chính sách.

Con số trên bảng điện tử có thể bốc hơi bằng quy mô một nền kinh tế trong vài ngày, nhưng quyền kiểm soát vệ tinh, ngân sách và dòng tin tức thì không.

Đức Quyền

FILI

– 09:29 30/06/2026