Lợi và hại khi tập đoàn 5,000 tỷ USD đứng ngoài cuộc đua AI

Lợi và hại khi tập đoàn 5,000 tỷ USD đứng ngoài cuộc đua AI

Apple không bỏ tiền xây năng lực tính toán cho AI mà đi thuê lại của đối thủ, và thị trường thưởng cho lựa chọn đó bằng vị trí công ty giá trị nhất thế giới khi vốn hóa Apple mới đây chạm 5,000 tỷ USD. Vấn đề là giá chip nhớ, sức ép tại Washington và luật chống độc quyền đều đánh vào những khâu Apple không kiểm soát.

Giá thành nhiều thiết bị của Apple bị đội lên vì cơn sốt AI làm thiếu hụt nguồn cung và tăng giá các linh kiện – Ảnh minh họa bởi AI.

Cuộc đua AI: Người không tham gia là người thắng?

Cuối tháng 7/2026, Apple vượt Nvidia và đạt mốc vốn hóa 5,000 tỷ USD, trở thành doanh nghiệp thứ hai trong lịch sử chạm ngưỡng này. Thị trường trả giá cao cho một công ty gần như không đầu tư vào hạ tầng AI, giữa lúc các đối thủ đang đốt hàng trăm tỷ USD vào trung tâm dữ liệu và chip đồ họa. Cách định giá cho thấy niềm tin rằng Apple thu được phần lớn lợi ích của làn sóng AI mà không phải gánh chi phí tạo ra nó.

Khoảng cách chi tiêu giữa Apple và các Big Tech khác là rất lớn. Google, Microsoft, Meta và Amazon dự kiến chi 725 tỷ USD cho đầu tư tài sản cố định trong năm 2026, tăng 77% so với mức 410 tỷ USD của năm 2025, và hướng tới mốc 1,000 tỷ USD vào năm 2027. Động lực của khoản chi này là giả định rằng mỗi thế hệ mô hình ngôn ngữ lớn kế tiếp cần sức mạnh tính toán gấp 10 đến 100 lần thế hệ trước.

Apple chi 12.7 tỷ USD cho đầu tư tài sản cố định trong năm 2025, tương đương 3% doanh thu, và dành 91 tỷ USD mua lại cổ phiếu. Tỷ lệ đầu tư trên lợi nhuận ròng của “Táo khuyết” là 11.3%, so với 63% của Microsoft, 69% của Alphabet và 119% của Meta, tức Meta chi cho hạ tầng nhiều hơn số tiền kiếm được. Apple giữ lại dòng tiền, các đối thủ đổi dòng tiền lấy năng lực tính toán.

Khoản đầu tư của nhóm đám mây sẽ chuyển thành chi phí khấu hao trong 5 đến 6 năm tới, bất kể nhu cầu AI có duy trì hay không. Apple không mang gánh nặng đó vì hãng không sở hữu năng lực tính toán, mà thuê lại từ chính những đối thủ vừa bỏ tiền xây dựng nó. Sở dĩ Apple làm được điều này là nhờ quyền kiểm soát thiết bị đầu cuối.

Trạm thu phí đặt trên 2.5 tỷ thiết bị

Apple có 2.5 tỷ thiết bị đang hoạt động, trong đó 940 triệu thiết bị đã bật Apple Intelligence. Đây là tệp khách hàng có khả năng chi trả cao nhất trong ngành và là cửa ngõ bắt buộc để bất kỳ ứng dụng AI nào tiếp cận. Quyền kiểm soát cửa ngõ cho phép Apple đối xử với các mô hình AI tiên tiến như một loại dịch vụ phổ thông có thể thuê theo hợp đồng.

Thỏa thuận với Google là ví dụ minh họa rõ cách vận hành. Apple trả 1 tỷ USD mỗi năm để dùng một phiên bản Gemini tùy chỉnh 1.2 ngàn tỷ tham số làm bộ não đám mây cho Siri, bắt đầu từ iOS 26.4 phát hành đầu năm 2026. Khoản chi đó chưa bằng 0.5% tổng đầu tư và nghiên cứu AI mà Google đã bỏ ra để tạo nên chính mô hình này (hơn 200 tỷ USD).

Dòng tiền giữa hai bên nghiêng hẳn về phía Apple. Google trả cho Apple 20 tỷ USD mỗi năm để giữ vị trí công cụ tìm kiếm mặc định trên trình duyệt Safari, còn Apple trả ngược lại 1 tỷ USD để thuê năng lực suy luận AI. Sau khi bù trừ, Apple vẫn nhận ròng 19 tỷ USD mỗi năm từ đối tác đang phải tự bỏ tiền vận hành hạ tầng.

Khung Extensions trên iOS 27 mở rộng cơ chế này khi cho phép người dùng gắn Claude, ChatGPT hay Grok vào Siri. Các mô hình AI phải cạnh tranh với nhau để có mặt trên iPhone, còn Apple là bên duy nhất đặt ra luật chơi.

Thỏa thuận 1 tỷ USD chỉ là phương án chữa cháy

Việc Apple đứng ngoài cuộc đua AI không phải là một chiến lược được tính toán kỹ từ đầu, mà là hệ quả của một chuỗi thất bại ê chề. “Táo khuyết” cũng từng có ước mơ tự xây dựng AI của riêng mình, nhưng nhóm phát triển AI cho Siri hoạt động kém tới mức nhân viên trong hãng gọi mỉa là AIMLess, tức không phương hướng.

Một bài kiểm tra hồi tháng 1/2025 cho thấy Siri chỉ nêu đúng 34% tên các đội vô địch Super Bowl và bịa ra hàng chục chức vô địch không có thật. Với tỷ lệ đó, Siri không đủ sức đáp ứng bất kỳ tính năng AI nào Apple đã hứa hẹn với người dùng.

Khoản 1 tỷ USD trả cho Google vì vậy là tiền mua thời gian. Trước Google, Apple đã đưa ChatGPT vào iOS 18 năm 2024 và liên minh này đổ vỡ nhanh chóng. OpenAI trông đợi hàng triệu người dùng iOS sẽ nâng cấp lên gói trả phí, nhưng giao diện của Apple buộc người dùng phải gọi rõ tên ChatGPT mới kích hoạt được, khiến tỷ lệ chuyển đổi thấp hơn nhiều so với dự tính.

Tháng 7/2026, Apple kiện OpenAI cùng công ty phần cứng io Products, cáo buộc đối tác cũ lôi kéo kỹ sư phần cứng để lấy bí mật thương mại về thiết kế thiết bị. Hai người được nêu tên là Chang Liu và Tang Yew Tan, người đã làm việc 24 năm tại Apple. Vụ kiện cho thấy quan hệ giữa nền tảng phần cứng và nhà cung cấp AI mang tính cạnh tranh nhiều hơn hợp tác.

Mối đe dọa lớn hơn là việc OpenAI chi 6.5 tỷ USD mua startup phần cứng io và hợp tác với Jony Ive, cựu giám đốc thiết kế của chính Apple, để làm một thiết bị AI độc lập. Nếu người dùng truy cập được AI mà không cần iPhone, trạm thu phí mất luôn con đường để thu phí. Sức ép tương tự cũng đang đến từ phía nhà cung cấp linh kiện.

Cơn sốt bộ nhớ ăn vào biên lợi nhuận

Samsung, SK Hynix và Micron đã chuyển năng lực sản xuất tiến trình tiên tiến sang bộ nhớ băng thông rộng và DRAM cho máy chủ AI. Vì vậy, nguồn cung chip nhớ DRAM và NAND cho điện thoại và máy tính cá nhân chỉ đáp ứng khoảng 60% đến 70% nhu cầu. Cơn sốt hạ tầng mà Apple tránh được ở phía chi tiêu đã quay lại tìm hãng ở phía đầu vào.

Giá bộ nhớ tiêu dùng tăng gấp 4 lần chỉ trong ba quý. Apple phải chấp nhận mức tăng giá 100% từ Samsung mà gần như không thương lượng được, và chi phí bộ nhớ nhảy vọt từ 10-15% lên gần 30% giá thành linh kiện của một thiết bị. CEO Tim Cook gọi biến động này là trận lụt trăm năm mới có một lần, nằm ngoài mọi mô hình dự toán ông từng dùng trong hơn 40 năm làm nghề.

Ngày 25/06/2026, Apple phá bỏ thông lệ tự hấp thụ biến động giá linh kiện và tăng giá đồng loạt, với MacBook thêm 100 đến 300 USD và iPad thêm 100 đến 200 USD. Giới phân tích dự báo iPhone 18 Pro sẽ tăng khoảng 270 USD, lên mức khởi điểm 1,299 USD, chủ yếu để bù phần RAM bắt buộc phải nâng cấp cho các tác vụ AI. Ngay cả khi đã chuyển chi phí sang người mua, Apple vẫn hạ dự báo biên lợi nhuận gộp xuống 47-48%.

Mất quyền ép giá nhà cung cấp là thay đổi lớn với một công ty từng được xem là người định giá của chuỗi cung ứng điện tử. Để lấy lại vị thế đó, Apple chọn một lối đi nằm ngoài phạm vi thương mại thuần túy.

“Canh bạc” Trung Quốc và gọng kìm pháp lý

ChangXin Memory Technologies (CXMT) là nhà sản xuất bán dẫn lớn của Trung Quốc, chuyên về các dòng chip nhớ DRAM phục vụ cho điện thoại thông minh, xe điện, trung tâm dữ liệu AI và hệ thống quốc phòng.

Apple muốn nhập linh kiện của CXMT nên đã vận động Bộ Thương mại cùng các quan chức cấp cao trong chính quyền Donald Trump, gồm Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent, để xin bảo đảm rằng CXMT sẽ không bị đưa vào danh sách hạn chế thương mại.

Công ty Trung Quốc này vừa huy động 8.6 tỷ USD qua đợt chào bán cổ phiếu lần đầu tại Thượng Hải và đang nằm trong danh sách doanh nghiệp quân sự 1260H của Lầu Năm Góc. Lập luận của Apple là chip CXMT chỉ dùng cho iPhone bán tại Trung Quốc, qua đó giải phóng nguồn cung Hàn Quốc và Mỹ cho các thị trường còn lại.

Cuối tháng 7/2026, Thượng nghị sĩ Jim Banks và Chuck Schumer dẫn đầu một nhóm nghị sĩ lưỡng đảng gửi thư cho Tim Cook, yêu cầu Apple cam kết không dùng chip của CXMT hay YMTC trên bất kỳ thiết bị nào. Bức thư lập luận rằng một khi chip Trung Quốc vượt qua khâu kiểm định của Apple, việc mở rộng ra toàn cầu chỉ còn cách một quyết định mua hàng. Hệ quả, theo các nghị sĩ, là dòng tiền chảy vào tổ hợp công nghiệp quân sự Bắc Kinh và các nhà máy bán dẫn của Micron tại Mỹ mất đi khách hàng lớn nhất.

Sức ép thứ hai đến từ luật cạnh tranh. Tháng 9/2025, tòa án Mỹ cấm Google ký hợp đồng độc quyền cho vị trí mặc định và buộc đàm phán lại từng năm, dù vẫn cho phép trả tiền để giữ chỗ. Nếu Apple biến iOS thành nơi các hãng AI phải trả tiền để được làm lựa chọn mặc định độc quyền, hãng sẽ đối mặt với một vụ kiện theo tiền lệ Microsoft năm 1998.

Tại châu Âu, Đạo luật Thị trường Kỹ thuật số (DMA) đã chặn việc triển khai Siri AI ngay từ đầu năm 2026, do yêu cầu mở cổng kết nối cho bên thứ ba mâu thuẫn với thiết kế khép kín của Apple.

Trong ngắn hạn, chiến lược ít đầu tư Capex vẫn hiệu quả. Apple giữ được dòng tiền tự do lớn nhất ngành, duy trì các đợt mua lại cổ phiếu và tránh khoản khấu hao hàng chục tỷ USD mỗi năm mà các đối thủ sẽ phải ghi nhận từ năm 2027 trở đi. Nếu nhu cầu AI hạ nhiệt, Apple là bên chịu thiệt hại ít nhất.

Về dài hạn, cùng chiến lược ít đầu tư đó đẩy Apple vào thế bị kẹp giữa hai nhóm. Một bên là các tập đoàn đám mây sở hữu mô hình mà Siri phải đi thuê, bên kia là ba nhà sản xuất bộ nhớ định giá linh kiện mà iPhone không thể thiếu. Apple kiểm soát người dùng cuối nhưng không kiểm soát cả phần trí tuệ lẫn phần vật liệu làm nên sản phẩm của mình, và khoảng cách giữa hai thế lực đó là thứ mà 12.7 tỷ USD đầu tư mỗi năm không mua lại được.

Đức Quyền

FILI

– 09:11 11/08/2026