Lợi tức tăng tốc và vòng lặp thịnh vượng trong kỷ nguyên AI

Lợi tức tăng tốc và vòng lặp thịnh vượng trong kỷ nguyên AI

Cuối tháng 9/2026, Bill Ackman đăng lên X một nhận xét ngắn về Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed). Mười ngày trước đó, ngày 16/09/2026, Fed nâng lãi suất thêm 25 điểm cơ bản, đưa lãi suất điều hành lên khoảng 3.75% tới 4%. Ackman viết rằng ông nghĩ Fed vừa phạm một sai lầm.

Phần đáng chú ý nằm ở lập luận đi kèm. Việc nâng lãi suất dựa trên niềm tin rằng lãi suất cao hơn làm giảm nhu cầu và giảm đầu tư. Nhưng theo Ackman, nhu cầu về trí tuệ nhân tạo và về năng lượng không bị lãi suất cao làm suy giảm, bởi thắng cuộc đua tới siêu trí tuệ có lợi tức gần như vô hạn.

Nếu khoản đầu tư lớn nhất của nền kinh tế không phản ứng với lãi suất, thì nâng lãi suất chỉ còn tác dụng cộng chi phí vốn vào giá của mọi thứ khác. Ẩn trong đó là một mệnh đề lớn hơn, rằng có một loại đầu tư mà lợi tức của nó không nằm trên cùng thang đo với mọi khoản đầu tư khác.

Bill Ackman

Quy luật mà Kurzweil đặt tên

Niềm tin ấy có một cái tên cũ hơn. Trong cuốn “Điểm kỳ dị đã cận kề” xuất bản năm 2024, Ray Kurzweil gọi nó là quy luật lợi tức tăng tốc. Phần lớn các khoản đầu tư cho một khoản lợi một lần. Một số ít cho một khoản lợi rồi khoản lợi ấy quay lại làm nguyên liệu để tạo ra khoản lợi tiếp theo, như một con chip làm việc thiết kế con chip đời sau nhanh hơn, hay một mô hình giúp viết mã cho mô hình kế tiếp. Khi đó đầu ra quay về đứng ở đầu dây chuyền, và tăng trưởng nhân lên thay vì cộng thêm.

Phép thử để phân biệt chỉ gồm một câu hỏi. Đầu ra của khoản đầu tư này có trở thành đầu vào cho đơn vị tiếp theo của chính nó hay không. Có thì là vòng lặp. Không thì chỉ là một bước nhảy về mức, và bước nhảy về mức, dù lớn tới đâu, cũng là con số chỉ được cộng một lần và nó là tuyến tính.

Phần tăng trưởng không ai đo giống ai

Rắc rối là chưa ai đo được vòng lặp ấy đã quay hay chưa. Các ước tính về phần đóng góp của đầu tư trí tuệ nhân tạo vào tăng trưởng của Mỹ trải từ gần như bằng không tới 92%. Jason Furman của Đại học Harvard tính rằng đầu tư vào thiết bị xử lý thông tin và phần mềm chiếm 92% mức tăng nửa đầu năm 2025, hàm ý phần còn lại của nền kinh tế chỉ tăng 0.1% quy năm. Jan Hatzius của Goldman Sachs cho rằng con số gần như bằng không một khi đã trừ phần chip nhập khẩu. Cả hai đều đọc chung số liệu của Cục Phân tích Kinh tế Mỹ, nên khoảng cách ấy là bất đồng về đường biên của thứ đang được đo.

Báo cáo Cập nhật Kinh tế Đông Á và Thái Bình Dương tháng 10/2026 của Ngân hàng Thế giới, mang tên Riding the AI Wave, đặt chuyện này vào một bức tranh rộng lớn hơn. Tổng chi đầu tư liên quan tới trí tuệ nhân tạo đã đạt 6% GDP của Mỹ, xấp xỉ tỷ trọng mà đầu tư công nghệ thông tin từng chạm tới ở đỉnh năm 2000 và đầu tư nhà ở chạm tới ở đỉnh năm 2005. Chi đầu tư của 5 hãng điện toán đám mây lớn nhất nước Mỹ dự kiến vượt 1,000 tỷ USD trong hai năm 2025 và 2026, tăng từ 18% doanh thu của chính họ năm 2024 lên 32% riêng năm 2025, so với mức 7% của doanh nghiệp nói chung.

Báo cáo xếp chu kỳ này cạnh bốn chu kỳ cũ, gồm cơn sốt kênh đào năm 1835, cơn sốt đường sắt năm 1843, bong bóng công nghệ năm 2001 và bong bóng nhà ở năm 2008. Hai chu kỳ sau đều kết thúc bằng một đợt điều chỉnh, góp phần vào suy giảm toàn cầu năm 2001 và suy thoái toàn cầu các năm 2008 và 2009. Nhận xét đáng suy ngẫm là chu kỳ hiện nay đã tăng nhanh hơn cả hai và vẫn đang tăng tốc. Thêm một điều nữa, kênh đào và đường sắt khi ấy cũng được mô tả đúng bằng thứ ngôn ngữ vòng lặp mà hôm nay người ta dùng cho trí tuệ nhân tạo.

Hóa đơn tới trước năng suất

Thứ đo được chắc chắn hơn là ai trả tiền trước. Giá điện sinh hoạt ở Mỹ tăng 7.3% trong một năm qua, giá công suất của lưới điện PJM đi từ 28.92 USD mỗi megawatt mỗi ngày năm 2024 lên 329.17 USD, và PJM quy khoảng 23 tỷ USD mức tăng giá khách hàng phải chịu, kéo dài ít nhất tới năm 2028, cho các trung tâm dữ liệu.

Cùng lúc, cảm nhận của chính hộ gia đình về nền kinh tế nằm gần mức thấp nhất từng ghi nhận. Chỉ số tâm lý người tiêu dùng của Đại học Michigan ở 48.1 điểm trong tháng 9/2026, so với bình quân 84.29 điểm kể từ năm 1952 và mức thấp kỷ lục 44.8 điểm lập hồi tháng 5/2026. Ngân hàng Thế giới ghi nhận thêm một hệ quả. Các cuộc phản đối việc xây trung tâm dữ liệu ở Mỹ ngày càng phổ biến, và khi hồi quy trên số liệu cấp bang, chúng tập trung ở những nơi giá điện tăng mạnh hơn và thu nhập bình quân đầu người thấp hơn.

Trình tự vì thế diễn ra theo một thứ tự không mấy dễ chịu. Khoản đầu tư làm giá điện tăng ngay bây giờ và được kỳ vọng làm năng suất tăng về sau. Năng suất lao động Mỹ thực tế đã đạt 2.4% quy năm kể từ đầu năm 2024 so với bình quân 1.6% của 5 năm trước đại dịch, mức tăng thật chứ không nhỏ. Nhưng hộ gia đình đọc hóa đơn mỗi tháng còn con số năng suất thì gần như không bao giờ đọc.

Việt Nam cũng đang đẩy tăng trưởng từ phía cung với một mô hình khác

Việt Nam cũng đang thúc đẩy tăng trưởng từ phía cung nhưng với một mô hình khác. Vốn đầu tư thực hiện toàn xã hội 9 tháng năm 2026 đạt 3,109.6 nghìn tỷ đồng, tăng 15.1% so với mức 11.6% của cùng kỳ năm 2025, trong đó khu vực nhà nước tăng nhanh nhất với 17.3%. GDP 9 tháng tăng 9.01%, riêng quý 3/2026 tăng 9.95%, và chỉ số sản xuất công nghiệp tăng 12.3%, cao nhất kể từ năm 2019. Ngân hàng Thế giới dự báo Việt Nam tăng trưởng 7.4% trong năm 2026, mạnh nhất khu vực, nâng thêm 1.1% so với lần cập nhật hồi tháng 4/2026, nhưng lại hạ dự báo năm 2027 đi 0.3%.

Thế nhưng phía cầu đang chỉ ra một bức tranh khác. Tổng mức bán lẻ tăng 13.4% theo giá hiện hành nhưng chỉ tăng 7.8% nếu loại trừ yếu tố giá, còn cán cân thương mại đã đổi dấu từ xuất siêu 16.87 tỷ USD cùng kỳ năm 2025 sang nhập siêu 19.42 tỷ USD. Nhóm nhà ở, điện nước và vật liệu xây dựng tăng 6.68%, đóng góp 1.52% vào mức CPI bình quân 4.52%. Tác động từ công cuộc đẩy mạnh xây dựng đang hiện ra trên hóa đơn nhà ở của hộ gia đình theo đúng cách mà các trung tâm dữ liệu hiện ra trên hóa đơn điện của người Mỹ.

Chỗ khác nhau nằm ở thứ đang được đánh đổi. Một con đường, một cây cầu, một bến cảng làm chi phí vận chuyển giảm xuống, và đó là khoản lợi có thật, bền và tính được. Nhưng một con đường đã xong không làm con đường tiếp theo rẻ hơn để xây. Đầu ra không quay về đầu dây chuyền. Soi chiếu theo đúng câu hỏi ở trên, hạ tầng truyền thống là một bước nhảy tuyến tính, không phải là một vòng lặp?

Cái giá hiện ra ở chỗ ít ai nhìn

Cái giá phải trả cho mức tăng trưởng ấy không nằm ở chỗ người ta nhìn vào đầu tiên. Lợi suất trái phiếu chính phủ Việt Nam kỳ hạn 10 năm quanh 4.43% đầu tháng 10/2026, cao nhất kể từ năm 2023, vẫn thấp hơn hẳn mức 5.28% của Mỹ và tự nó chưa đáng lo. Áp lực nằm ở tầng thấp hơn.

Cuối tháng 9/2026, lãi suất huy động trực tuyến tại một số ngân hàng quy mô nhỏ ở quanh 9.04% tới 9.35% một năm, PVcomBank phát hành trái phiếu lãi suất 10.5%, còn BIDV phát hành ở 8% tới 8.2% và Vietcombank ở 7.87% tới 8%.

Vậy là nhà nước vay ở 4.43% trong khi các doanh nghiệp trực tiếp làm phần việc xây dựng tự thu xếp vốn ở 8% tới 10.5%. Một dự án phải sinh lợi trên 10% mỗi năm mới đủ bù chi phí vốn của chính nó là dự án có danh sách ứng viên rất ngắn. Mà hạ tầng, theo đúng bản chất của nó, lại sinh lợi chậm và rải ra nhiều chục năm.

Hai ván cược không tách rời nhau

Có 2 lý do khiến câu chuyện tăng trưởng của Mỹ và Việt Nam không thể tách rời nhau.

Thứ nhất là vấn đề thương mại. Theo Ngân hàng Thế giới, Việt Nam là nền kinh tế có mức nâng dự báo tăng trưởng xuất khẩu năm 2026 cao nhất khu vực, và mức nâng ấy đi cùng mức phơi nhiễm cao nhất với nhóm hàng liên quan tới trí tuệ nhân tạo. Máy tính, máy chủ và bộ định tuyến chiếm 60% kim ngạch nhóm hàng này của Việt Nam, phần lớn phục vụ nhu cầu cuối cùng ở Mỹ, và kim ngạch ấy đã ít nhất gấp đôi so với bình quân giai đoạn 2020 tới 2022.

Trong 12 tháng tính tới tháng 4/2026, nhập khẩu nhóm hàng này của Mỹ tăng gần 60% so với cùng kỳ trong khi nhập khẩu các nhóm hàng còn lại giảm gần một phần tư.

Đầu thứ hai là tài chính, và nó khó nhận ra hơn nhiều. Trong khoảng 2,900 tỷ USD chi đầu tư trí tuệ nhân tạo dự kiến cho giai đoạn 2025 tới 2028, chừng 800 tỷ USD trông đợi vào tín dụng tư nhân, một thị trường đã tăng gấp 4 lần trong một thập niên lên khoảng 2,100 tỷ USD vào cuối năm 2024. Tỷ trọng cho vay liên quan tới trí tuệ nhân tạo trong hoạt động này đã lên 34% trong năm 2025, từ mức bình quân 18% của 5 năm trước đó. Còn người thật sự đứng sau dòng vốn ấy thì không rõ. Quỹ hưu trí và công ty bảo hiểm chiếm 35% vốn cam kết, 30% nữa chỉ được ghi là nhóm khác, và 35% không xác định được là ai.

Hai kênh truyền dẫn vì thế đã có sẵn. Một đợt định giá lại tài sản trí tuệ nhân tạo sẽ kéo theo tâm lý né rủi ro và dòng vốn rút khỏi các thị trường mới nổi, với mức tăng lợi suất trái phiếu nội địa lớn hơn ở nhóm nước có thâm hụt vãng lai hoặc nợ nước ngoài cao. Ở kênh còn lại, Ngân hàng Thế giới dẫn ước lượng rằng tăng trưởng Mỹ chậm đi 1% sẽ kéo tăng trưởng các nền kinh tế mới nổi khác xuống khoảng 0.6% sau một năm, còn tác động lên đầu tư thì lớn hơn chừng gấp đôi.

Ở trong nước, Việt Nam đang mua một thứ không có vòng lặp và trả cho nó một chi phí vốn cao, ở bên ngoài, phần tăng trưởng đẹp nhất lại đến từ việc lắp ráp đúng những thiết bị mà vòng lặp của người khác cần.

Không ván cược nào trong hai ván đã có kết quả ngã ngũ. Một vòng lặp, nếu nó thật sự quay, thì những năm đầu quay rất chậm rồi mới nhanh lên, nên vài quý tới chưa nói được gì nhiều. Chỉ có điều người trả tiền điện ở Pennsylvania và người vay 10% một năm để làm một đoạn đường ở miền Trung thì đã bắt đầu trả từ bây giờ, còn phần lợi tức thì cả hai vẫn đang đợi.

LH

FILI

– 10:00 16/10/2026