Ảo ảnh “Nhà nước tinh gọn” ở Mỹ

Ảo ảnh “Nhà nước tinh gọn” ở Mỹ

Biên chế công chức liên bang của Mỹ đã chạm đáy 60 năm. Sự suy giảm trên danh nghĩa này đang che đậy mạng lưới hàng triệu nhà thầu tư nhân cùng dòng tiền an sinh xã hội khổng lồ. Đằng sau ảo ảnh về bộ máy Nhà nước tinh gọn là cơ chế chi tiêu phình to và nợ công tăng vọt.

Biểu tình ủng hộ công chức liên bang khi chính phủ Mỹ đóng cửa vì bất đồng ngân sách, tháng 1/2019. Ảnh: AP.

Tháng 8/2026, số liệu từ Cục Thống kê Lao động Mỹ cùng Fed St. Louis ghi nhận số công chức dân sự thuộc nhánh hành pháp liên bang giảm còn 2.67 triệu người, tính cả ngành bưu chính (USPS). Đây là mức biên chế thấp nhất trong 6 thập kỷ qua, kể từ tháng 5/1966. Dữ liệu này được ca ngợi như bước tiến lớn của nỗ lực thu nhỏ bộ máy công quyền.

Sự thu hẹp càng rõ nét khi đối chiếu với quy mô dân số. Năm 1950, Chính phủ duy trì 2 triệu công chức phục vụ 151 triệu dân, tương đương 1.3%. Đến năm 2026, khoảng 2.7 triệu công chức làm việc cho 342 triệu dân, khiến tỷ trọng công chức liên bang trên dân số giảm còn 0.78% và chiếm khoảng 1.6% lực lượng lao động.

Trái ngược với sự đi ngang của nhân sự, quy mô chi tiêu liên bang tăng vọt qua từng chu kỳ. Từ mức dưới 1,000 tỷ USD vào năm 1985, chi ngân sách đã vượt 7,000 tỷ USD trong năm 2025, tương đương 24% GDP. Dù vậy, quỹ lương và phúc lợi của công chức hành pháp chỉ ngốn khoảng 383 tỷ USD, tương đương 5.5% tổng ngân sách. Nói cách khác, biên chế công chức trực tiếp không phải nguyên nhân đẩy thâm hụt ngân sách hàng năm lên gần 2 ngàn tỷ USD hay nợ công vượt 40 ngàn tỷ USD.

Nếu hàng ngàn tỷ USD ngân sách không dùng trả lương cho công chức, nguồn lực tài chính đang chảy về đâu. Ai mới thực sự là lực lượng chịu trách nhiệm vận hành các chính sách công quyền của nước Mỹ trong đời sống thường nhật?

Công quyền vào tay tư nhân

Áp lực từ cử tri đòi hỏi chính phủ tinh gọn đã hình thành cơ chế kiểm soát nhân sự cứng nhắc. Kể từ Đạo luật Cải cách Công vụ năm 1978 đến khi Tổng tống Bill Clinton tuyên bố “Kỷ nguyên Nhà nước cồng kềnh đã chấm dứt” vào năm 1996, các đời tổng thống Mỹ đều áp trần biên chế. Biện pháp này tạo ra vỏ bọc tinh giản trước công chúng, nhưng không làm giảm bớt khối lượng công việc thực tế.

Để giải quyết lượng công việc ngày càng lớn mà không vượt trần biên chế, các cơ quan bắt đầu thuê ngoài. Nghiên cứu của Giáo sư Paul C. Light thuộc Viện Brookings và Đại học New York chỉ ra cứ một công chức liên bang thì có 3.5 đến 4 lao động gián tiếp. Lực lượng này gồm 5 triệu nhân viên nhà thầu tư nhân cùng 2 triệu người nhận tài trợ từ các quỹ.

Minh chứng rõ ràng cho xu hướng tư nhân hóa chức năng công quyền thể hiện qua trường hợp Edward Snowden – người công bố hàng loạt tài liệu tình báo gây chấn động thế giới vào năm 2013. Snowden từng làm các nhiệm vụ hệ trọng tại các khu phức hợp của CIA và NSA, tiếp cận bí mật an ninh quốc gia.

Tuy nhiên, về mặt pháp lý, Edward Snowden chưa từng là công chức nằm trong biên chế hưởng lương Nhà nước, mà lại là một nhân viên của hai công ty tư nhân là Dell và Booz Allen Hamilton

Việc nhân viên nhà thầu nắm quyền quản trị đối với hệ thống giám sát toàn dân cho thấy thực tế rằng Washington đã chuyển giao cả chức năng tình báo nhạy cảm nhất ra bên ngoài chỉ nhằm giữ số liệu biên chế công chức đẹp đẽ trên sổ sách.

Năm 2013, Edward Snowden, một lao động tư nhân, đã công bố loạt tài liệu mật cho thấy các cơ quan tình báo Mỹ truy cập trực tiếp vào máy chủ của nhiều tập đoàn công nghệ lớn toàn cầu (như Google, Apple, Microsoft, Facebook) để thu thập dữ liệu người dùng trong và ngoài nước, nghe lén điện thoại, tấn công mạng máy tính, …. Ảnh: Getty Images.

Sự phụ thuộc vào tập đoàn tư nhân không chỉ diễn ra ở ngành tình báo mà bao trùm lĩnh vực quốc phòng. Báo cáo từ Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) cho thấy hơn 60% ngân sách mua sắm của Lầu Năm Góc, tương đương hơn 400 tỷ USD mỗi năm, chảy thẳng vào các nhà thầu như Lockheed Martin hay General Dynamics để chế tạo vũ khí và vận hành căn cứ.

Khu vực dân sự cũng chứng kiến sự thâm nhập sâu rộng của doanh nghiệp tư nhân vào hoạt động hành pháp. Điển hình như công ty Flock Safety cung cấp mạng lưới camera giám sát AI cho hàng ngàn sở cảnh sát trên khắp nước Mỹ. Doanh nghiệp tư nhân nhận tiền thuế qua hợp đồng công nghệ, gián tiếp thực thi công quyền mà không chịu ràng buộc của quy chế công vụ.

Dù vậy, hợp đồng dịch vụ tư nhân và nhà thầu quân sự chỉ giải thích một phần bức tranh tài khóa. Đa số nguồn tiền ngân sách khổng lồ đang chảy qua bộ máy liên bang trên thực tế bị chi phối bởi cơ chế vận hành khác, nơi dòng tiền lưu chuyển tự động mà hầu như không cần đến sự can thiệp trực tiếp của đội ngũ nhân sự hành chính tại trung ương.

Bộ máy chuyển tiền tự động

Sự bùng nổ của chi tiêu liên bang bắt nguồn từ bước chuyển dịch sang mô hình Nhà nước chuyển nhượng an sinh. Các chương trình chi tiêu bắt buộc theo luật định như An sinh Xã hội, hay chăm sóc y tế Medicare, Medicaid cùng chi phí trả lãi nợ công hiện chiếm hơn 68% tổng ngân sách. Bản chất của các chương trình này là phân phối lại thu nhập bằng các công thức toán học lập trình sẵn.

Cơ chế chuyển tiền tự động giải thích vì sao ngân sách chi hàng ngàn tỷ USD nhưng số lượng công chức không tăng. Dữ liệu từ Quỹ Heritage cho thấy Cơ quan Quản lý Dịch vụ Medicare và Medicaid điều hành lượng ngân sách chiếm tới 25% tổng chi tiêu liên bang, vượt 1,500 tỷ USD mỗi năm, nhưng toàn bộ cơ quan chỉ duy trì khoảng 6,000 công chức trực tiếp.

Cách thức vận hành này biến chính phủ liên bang thành cỗ máy viết séc tự động khổng lồ thay vì bộ máy hành chính nhân sự. Năng lực giải ngân của thuật toán cho phép quy mô tài khóa mở rộng tối đa, trong khi các bộ ngành tại Washington vẫn có thể tự hào công bố báo cáo cắt giảm biên chế qua từng năm tài khóa trước các cử tri.

Bên cạnh việc chuyển tiền cho công dân, chính quyền liên bang còn thực hiện cơ chế ủy thác xuống chính quyền các bang. Dòng vốn trợ cấp tài chính có điều kiện từ trung ương rót xuống địa phương tăng gấp 10 lần theo giá trị thực, tính từ thập niên 1960. Washington ban hành đạo luật quy chuẩn về môi trường, y tế, giáo dục, rồi cấp tiền buộc chính quyền địa phương triển khai.

Hệ quả tất yếu của cơ chế ủy thác này là sự phình to của bộ máy công quyền cấp tiểu bang và thành phố. Trong 6 thập kỷ biên chế liên bang dậm chân tại chỗ ở mức 2-3 triệu người, số lượng nhân viên chính quyền địa phương tăng từ 5.5 triệu lên hơn 15 triệu người.

Tiến trình chuyển giao công việc cho thị trường tư nhân và chính quyền địa phương nhằm tinh giản chi phí rốt cuộc lại tạo ra những nghịch lý kinh tế sâu sắc. Đằng sau lớp vỏ bọc tinh gọn trên sổ sách kế toán là một cơ chế chi tiêu đắt đỏ, làm suy giảm hiệu quả quản trị và đặt gánh nặng khổng lồ lên vai khu vực sản xuất của toàn bộ nền kinh tế.

Gánh nặng cho quốc gia

Nghịch lý chi phí toàn phần của lực lượng nhà thầu tư nhân là điểm mù lớn nhất trong chính sách tinh giản biên chế. Cơ quan Trách nhiệm Giải trình Chính phủ (GAO) cùng Văn phòng Ngân sách Quốc hội (CBO) khẳng định chi phí trả cho nhân viên nhà thầu tư nhân thường cao gấp 1.5 đến 2 lần so với công chức, do phải gánh thêm chi phí quản lý cùng biên lợi nhuận.

Tình trạng thuê ngoài kéo dài nhiều thập kỷ đã làm xói mòn năng lực chuyên môn cốt lõi của bộ máy công quyền. GAO từng cảnh báo hiện tượng cơ quan liên bang mất đi đội ngũ chuyên gia kỹ thuật, dẫn tới tình trạng trớ trêu khi Nhà nước buộc phải thuê công ty tư nhân này để giám sát và đánh giá công ty tư nhân khác.

Cơ chế tiền lương cứng nhắc tại khu vực công càng làm trầm trọng thêm tình trạng chảy máu chất xám sang các tập đoàn tư vấn. Báo cáo của CBO cho thấy chính phủ trả lương cao hơn thị trường 10% đến 21% cho lao động phổ thông, nhưng lại trả thấp hơn 18% đến 24% cho nhân sự trình độ cao. Chuyên gia giỏi rời bỏ Nhà nước đi làm tư nhân là điều dễ hiểu.

Hệ thống nhà thầu cùng chi tiêu an sinh tự động tạo ra hiệu ứng chèn ép nguồn lực và đẩy nợ công vượt ngưỡng 40 ngàn tỷ USD. Mô hình của Tax Foundation cho thấy bộ máy gián tiếp của Nhà nước cạnh tranh hút nhân tài kỹ thuật khiến chi phí của khu vực tư nhân tăng lên. Khoản nợ công khổng lồ kéo theo nghĩa vụ trả lãi hàng năm vượt 1 ngàn tỷ USD đè nặng lên nền kinh tế.

Hiện tượng số công chức chạm đáy 60 năm chưa từng đồng nghĩa với một Nhà nước được thu nhỏ hay tinh giản trong thực tế. Nước Mỹ đang sử dụng trần biên chế để tạo dựng ảo ảnh chính trị, trong khi tầm ảnh hưởng thực tế được duy trì qua mạng lưới gần 44 triệu lao động hưởng lương từ các nguồn ngân sách công.

Đức Quyền

FILI

– 13:00 26/09/2026