Được nâng hạng thị trường rồi, Việt Nam cần nâng cấp điều gì tiếp theo?

Được nâng hạng thị trường rồi, Việt Nam cần nâng cấp điều gì tiếp theo?

Việc thị trường chứng khoán Việt Nam được nâng hạng và các cổ phiếu Việt Nam được đưa sâu hơn vào hệ thống chỉ số của FTSE Russell mở ra khả năng tiếp cận các nhà đầu tư quốc tế với mức độ sâu rộng hơn. Nhưng tiền nước ngoài mua cổ phiếu Việt Nam chưa đồng nghĩa doanh nghiệp Việt Nam có thêm vốn để đầu tư. Giá trị lớn hơn của nâng hạng chỉ xuất hiện khi một thị trường thanh khoản hơn, minh bạch hơn và được định giá tốt hơn giúp doanh nghiệp huy động vốn cổ phần thuận lợi hơn, qua đó từng bước giảm sự phụ thuộc quá lớn vào tín dụng ngân hàng.

Nâng hạng thị trường chứng khoán là một cột mốc đáng mừng. FTSE Russell là một trong những tổ chức xây dựng các bộ chỉ số được nhiều quỹ đầu tư quốc tế sử dụng làm chuẩn tham chiếu. Khi Việt Nam hiện diện sâu hơn trong những bộ chỉ số này, các cổ phiếu Việt Nam cũng có cơ hội tiếp cận một tập hợp nhà đầu tư toàn cầu lớn hơn. Phản ứng đầu tiên ngay sau khi được  nâng hạng là một câu hỏi: Liệu có thêm bao nhiêu tỷ USD vốn ngoại sẽ chảy vào Việt Nam? Câu hỏi ấy không sai. Nhưng có lẽ chưa phải câu hỏi quan trọng nhất.

Bởi khi một quỹ nước ngoài bỏ tiền mua cổ phiếu của một doanh nghiệp Việt Nam trên sàn chứng khoán, trong phần lớn trường hợp, tiền được chuyển cho nhà đầu tư đang bán cổ phiếu đó. Doanh nghiệp không trực tiếp nhận thêm một đồng vốn nào.

Nói cách khác, tiền vào thị trường chưa chắc đã là vốn vào doanh nghiệp.

Từ tiền vào thị trường đến vốn vào doanh nghiệp

Sự phân biệt tưởng như mang tính kỹ thuật này lại rất quan trọng nếu muốn hiểu ý nghĩa dài hạn của việc nâng hạng.

Thị trường chứng khoán có hai chức năng liên quan chặt chẽ nhưng khác nhau. Trên thị trường thứ cấp, nhà đầu tư mua bán những cổ phiếu đã được phát hành. Còn khi doanh nghiệp IPO, phát hành thêm cổ phiếu hoặc tăng vốn, tiền mới thực sự đi vào bảng cân đối của doanh nghiệp để tài trợ cho đầu tư và mở rộng hoạt động.

Vậy nếu như dòng vốn của các quỹ quốc tế trước hết chỉ làm tăng giao dịch trên thị trường thứ cấp, tại sao nâng hạng lại quan trọng? Câu trả lời là, bởi lẽ, một thị trường thứ cấp tốt là điều kiện để thị trường sơ cấp hoạt động tốt.

Khi cổ phiếu có nhiều nhà đầu tư hơn, thanh khoản cao hơn, thông tin minh bạch hơn và quá trình xác lập giá đáng tin cậy hơn, doanh nghiệp cũng có điều kiện thuận lợi hơn để huy động vốn mới. Chi phí vốn cổ phần có thể giảm và khả năng phát hành cổ phiếu tăng lên.

Có thể nói ngắn gọn: thị trường thứ cấp không trực tiếp xây nhà máy, nhưng một thị trường thứ cấp tốt có thể quyết định doanh nghiệp có huy động được tiền để xây nhà máy hay không.

Đây mới là nơi ý nghĩa của nâng hạng vượt ra ngoài những phiên tăng giá của thị trường chứng khoán.

Khi tăng trưởng vẫn dựa nhiều vào bảng cân đối ngân hàng

Câu chuyện này đặc biệt đáng quan tâm đối với Việt Nam vì hệ thống tài chính vẫn mang đặc trưng dựa nhiều vào ngân hàng. Khi doanh nghiệp cần vốn, kênh đầu tiên thường vẫn là tín dụng.

Mô hình đó đã đóng góp rất lớn cho quá trình phát triển. Nhưng khi nền kinh tế lớn lên và mục tiêu tăng trưởng ngày càng cao, giới hạn của nó cũng bắt đầu xuất hiện.

Doanh nghiệp cần nhiều vốn hơn khiến tín dụng phải tăng nhanh. Tín dụng tăng nhanh buộc ngân hàng phải tăng huy động. Khi huy động không theo kịp, lãi suất tiền gửi chịu áp lực tăng, thanh khoản trở nên căng hơn và ngân hàng phải cân bằng giữa tăng trưởng tín dụng, biên lợi nhuận và an toàn bảng cân đối. Nói cách khác, nền kinh tế càng muốn tăng nhanh, sức ép đặt lên hệ thống ngân hàng càng lớn nếu những kênh vốn khác không phát triển tương ứng.

Vấn đề càng rõ khi Việt Nam muốn bước vào những lĩnh vực như AI, bán dẫn, công nghệ số hay đổi mới sáng tạo. Một doanh nghiệp có tài sản chủ yếu là con người, dữ liệu, thuật toán và sở hữu trí tuệ không phải lúc nào cũng phù hợp với mô hình tín dụng dựa nhiều vào tài sản thế chấp. Không phải mọi dự án tốt đều nên được tài trợ bằng nợ ngân hàng. Một nền kinh tế hiện đại cần nhiều loại vốn cho nhiều loại rủi ro. Ngân hàng vẫn giữ vai trò trung tâm, nhưng bên cạnh đó phải có vốn cổ phần, trái phiếu, quỹ đầu tư, vốn mạo hiểm và các nhà đầu tư dài hạn.

Vì vậy, lợi ích sâu hơn của nâng hạng không phải là thay ngân hàng bằng thị trường chứng khoán. Đó là cơ hội tạo ra một cấu trúc tài chính cân bằng hơn.

Khi FTSE gặp HCMC IFC

Nhìn từ góc độ này, việc nâng hạng thị trường và xây dựng Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam tại TPHCM (VIFC-HCMC) không phải hai câu chuyện tách biệt.

Nâng hạng giúp tài sản tài chính Việt Nam hiện diện rõ hơn trên “bản đồ” mà các nhà đầu tư toàn cầu đang sử dụng. VIFC-HCMC, nếu được xây dựng đúng hướng, lại cung cấp hạ tầng thể chế, sản phẩm và các định chế trung gian để dòng vốn quốc tế có thể được huy động và phân bổ hiệu quả hơn. Nhưng cuối cùng, cả hai chỉ thực sự có ý nghĩa khi dòng vốn ấy đi được thêm một đoạn nữa: đến doanh nghiệp, trở thành đầu tư và tạo ra năng suất.

Đây cũng chính là điểm cần thận trọng với cách đánh giá thành công chỉ bằng quy mô dòng vốn ngoại.

Nếu vốn quốc tế vào Việt Nam chủ yếu để mua đi bán lại tài sản tài chính, nâng giá cổ phiếu nhưng không cải thiện đáng kể khả năng huy động vốn của doanh nghiệp, tác động đối với nền kinh tế thực sẽ có giới hạn. Ngược lại, nếu sự hiện diện của nhà đầu tư quốc tế làm thị trường sâu hơn, tạo áp lực nâng chuẩn quản trị, minh bạch thông tin và bảo vệ cổ đông, từ đó giúp doanh nghiệp huy động vốn chủ sở hữu dễ dàng hơn, nâng hạng sẽ tạo ra một thay đổi có tính cấu trúc.

Nâng hạng bên ngoài và nâng cấp bên trong

FTSE Russell có thể nâng hạng một thị trường. Nhưng FTSE Russell không thể nâng cấp thị trường ấy thay cho chúng ta.

Phần việc khó hơn vẫn thuộc về Việt Nam: nâng chất lượng công bố thông tin, bảo vệ nhà đầu tư và cổ đông thiểu số, nâng chuẩn quản trị doanh nghiệp, củng cố chất lượng kiểm toán, phát triển nhà đầu tư tổ chức trong nước và làm cho cơ chế thực thi trở nên đáng tin cậy hơn.

Có thể gọi quá trình thứ nhất là “nâng hạng bên ngoài”: Việt Nam được nhìn nhận khác đi trên bản đồ đầu tư quốc tế. Nhưng quá trình thứ hai mới khó hơn: “nâng cấp bên trong” chính hệ thống tài chính. Nâng hạng bên ngoài có thể đưa Việt Nam vào tầm ngắm của dòng vốn toàn cầu. Nâng cấp bên trong mới quyết định dòng vốn ấy ở lại bao lâu, đi đến đâu và tạo ra giá trị gì.

Nâng hạng giúp Việt Nam bước vào một sân chơi lớn hơn, nhưng không bảo đảm vốn sẽ được phân bổ tốt hơn. Thước đo thành công cuối cùng vì thế không phải là thị trường đón thêm bao nhiêu tỷ USD, mà là hệ thống tài chính có chuyển được nhiều hơn những đồng vốn ấy tới những doanh nghiệp và dự án có khả năng tạo ra năng suất hay không.

PGS Trương Quang Thông – Trường Kinh doanh – Đại học Kinh tế TP.HCM

FILI

– 12:00 24/08/2026