Nhà nước sở hữu 100% Sở Giao dịch Hàng hóa: Nên hay không nên?

Nhà nước sở hữu 100% Sở Giao dịch Hàng hóa: Nên hay không nên?

Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh của Việt Nam giao hạ tầng thị trường cho tư nhân, nhưng chính các ngân hàng thương mại lại kiến nghị Nhà nước nắm 100% vốn. Xung đột giữa mục tiêu giảm gánh nặng ngân sách và yêu cầu an toàn hệ thống không có một lời giải chung, chỉ có lựa chọn phù hợp với năng lực giám sát của từng thị trường.

Toàn bộ dòng giao dịch hàng hóa phái sinh, bình quân 7,500 tỷ đồng mỗi ngày, đều phải đi qua một điểm bù trừ tập trung – Ảnh minh hoạ.

Năm 1993, khi Trung Quốc chuyển sang kinh tế thị trường, các sàn giao dịch hàng hóa kỳ hạn mọc lên tự phát khắp những đô thị lớn. Chỉ vài năm, hơn 40 sàn và hàng trăm công ty môi giới hoạt động ngoài tầm kiểm soát của cơ quan quản lý, kéo theo thao túng giá, lũng đoạn thị trường nông sản và thất thoát tài chính lớn cho người tham gia.

Quốc vụ viện và Ủy ban Điều tiết Chứng khoán Trung Quốc phải tiến hành cuộc cải tổ kéo dài từ năm 1993 đến năm 2000. Hàng loạt sàn tư nhân bị đóng cửa, hạ tầng thị trường được tái cấu trúc thành ba sở giao dịch phi lợi nhuận thuộc sở hữu của thành viên, đặt dưới quản lý trực tiếp của nhà nước nhằm bảo vệ tài sản nhà đầu tư, phòng chống rửa tiền và chặn dòng vốn đầu cơ xuyên biên giới.

Phép thử này cho thấy hạ tầng phái sinh phát triển tự phát luôn đi kèm rủi ro hệ thống nếu thiếu lá chắn từ Nhà nước.

Việt Nam đang đứng trước lựa chọn tương tự. Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh công bố hôm 04/08/2026 chủ trương xã hội hóa hoàn toàn hạ tầng, nhưng Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam (VNBA) và các tổ chức tín dụng đồng loạt kiến nghị sửa Điều 11 và Điều 15, yêu cầu Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ phải là doanh nghiệp do Nhà nước nắm 100% vốn điều lệ.

Quy mô dòng tiền giải thích vì sao chính các ngân hàng, bên cung ứng vốn và dịch vụ thanh toán, lại đòi siết quy định về sở hữu. Số hợp đồng giao dịch trên Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV) tăng từ 58,900 hợp đồng năm 2019 lên 1.54 triệu hợp đồng năm 2025. Giá trị giao dịch danh nghĩa bình quân đạt 7,500 tỷ đồng mỗi ngày, tương đương quy mô thị trường chứng khoán Việt Nam năm 2020, trong khi tổng giá trị ký quỹ tập trung của khách hàng ước đạt xấp xỉ 500 triệu USD.

Theo Nghị định 302/2026/NĐ-CP quy định về hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa vừa được ban hành ngày 01/08 và có hiệu lực từ 15/09 tới đây, các bên tham gia hợp đồng kỳ hạn hoặc thực hiện hợp đồng quyền chọn được lựa chọn phương thức giao nhận hàng hóa vật chất thay vì thanh toán bù trừ bằng tiền.

Trong khi việc giao dịch chứng khoán chỉ cần hạ tầng công nghệ là đủ, thì việc giao nhận hàng hóa đòi hỏi các điều kiện rất phức tạp về hạ tầng kho bãi, tiêu chuẩn chất lượng với nông sản, kim loại, cũng như các vấn đề logistics khác.

Doanh nghiệp tư nhân liệu có đủ tiềm lực và sự tin tưởng để gánh vác?

Kinh nghiệm quốc tế: Hai thái cực sở hữu

Trung Quốc đại lục hiện chỉ duy trì ba Sở giao dịch hàng hóa tương lai độc lập tại Đại Liên, Thượng Hải và Trịnh Châu, hoạt động phi lợi nhuận, thuộc sở hữu của các thành viên và chịu quản lý trực tiếp của nhà nước nhằm bảo vệ tài sản nhà đầu tư, phòng chống rửa tiền và chặn dòng vốn đầu cơ xuyên biên giới.

Bộ phận thanh toán bù trừ nằm hẳn trong cấu trúc nội bộ của từng sở giao dịch, giúp Nhà nước kiểm soát dòng ngoại hối và chặn đầu cơ quá mức. Luật Hợp đồng tương lai và phái sinh năm 2022 siết thêm bằng giới hạn vị thế, quản lý tài khoản kiểm soát thực tế, chế độ báo cáo của nhà giao dịch lớn và đóng vị thế bắt buộc.

Ở thái cực đối lập, Mỹ, Nhật Bản và Malaysia giao hạ tầng cho công ty cổ phần niêm yết hoạt động vì lợi nhuận.

Tập đoàn CME của Mỹ tự vận hành trung tâm thanh toán bù trừ CME Clearing dưới sự giám sát của Ủy ban Giao dịch Hàng hóa Kỳ hạn (CFTC). Luật Nhật Bản quy định sở giao dịch hàng hóa hoạt động dưới hình thức công ty cổ phần, và Sở giao dịch hàng hóa Tokyo hiện là công ty con của Tập đoàn Sở giao dịch Nhật Bản.

Tại Malaysia, tập đoàn niêm yết Bursa Malaysia Berhad nắm 100% vốn cả sở giao dịch phái sinh lẫn trung tâm thanh toán bù trừ, còn Ủy ban Chứng khoán Malaysia giữ quyền cấp phép và ban hành chính sách.

Cổ phần hóa cho phép các nước phát triển tối ưu hiệu quả sử dụng vốn, đẩy mạnh giao dịch thuật toán từ xa và linh hoạt mua bán sáp nhập. CME của Mỹ đã gom ba sàn là NYMEX, CBOT và COMEX về một mối để tăng quy mô đối trọng với các thị trường lớn khác.

Ngược lại, các nước đang phát triển ở giai đoạn đầu ưu tiên quyền kiểm soát của Nhà nước để giữ an ninh tiền tệ và ngăn chảy máu ngoại tệ. Chính lo ngại về dòng tiền và sự cố hệ thống trong một thị trường nội địa còn sơ khai là cơ sở cho đề xuất thắt chặt sở hữu mà các ngân hàng Việt Nam đưa ra.

Đề xuất sở hữu Nhà nước: Bài toán quản trị rủi ro hệ thống

Tại Việt Nam hiện nay, Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV) hiện thuộc sở hữu tư nhân (hoạt động dưới hình thức công ty cổ phần, vốn điều lệ tính tới tháng 2/2026 là 750 tỷ đồng) và là đơn vị tổ chức thị trường giao dịch hàng hóa tập trung duy nhất được Bộ Công Thương cấp phép.

Vốn điều lệ của doanh nghiệp tư nhân vận hành hạ tầng hiện quá nhỏ so với tổng trạng thái giao dịch phái sinh của cả hệ thống ngân hàng. Các ngân hàng lo ngại năng lực tài chính của doanh nghiệp có nguồn vốn tư nhân khó bảo đảm được rủi ro mất thanh toán phát sinh do biến động thị trường. Trách nhiệm với nhà đầu tư cũng chỉ là trách nhiệm dân sự, giới hạn trong phạm vi vốn và tài sản của doanh nghiệp lập sở giao dịch; khi thị trường quốc tế biến động cực đoan, rủi ro vỡ nợ dồn về phía ngân hàng thanh toán và nhà đầu tư.

Thị trường trong nước đã có tiền lệ về năng lực vận hành của tư nhân. Tháng 12/2012, hệ thống máy chủ của MXV gặp sự cố, buộc sở này hoạt động cầm chừng và thiết lập lại toàn bộ hệ thống giao dịch. Tháng 10/2018, Bộ Công Thương thu hồi giấy phép của Sở giao dịch hàng hóa INFO, đơn vị được cấp phép từ năm 2013 nhưng không phát sinh bất kỳ giao dịch mua bán nào.

Mối lo thứ hai là xung đột lợi ích. Dưới áp lực lợi nhuận, sở giao dịch tư nhân có xu hướng nới lỏng tiêu chuẩn thành viên và khuyến khích giao dịch đầu cơ ngắn hạn của nhà đầu tư cá nhân để tối đa hóa nguồn thu phí, thay vì phục vụ nhu cầu bảo hiểm giá của doanh nghiệp sản xuất. Quyền tự quản quá rộng khi ban hành quy chế giao dịch, biên độ giá và xử lý giao dịch lỗi cũng có thể dẫn tới lạm quyền và lũng đoạn thông tin.

Ngành chứng khoán Việt Nam đã có sẵn khuôn mẫu về sở hữu để đối chiếu. Quyết định 37/2020/QĐ-TTg ngày 23/12/2020 xác định Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam, đơn vị vận hành các sàn HOSE và HNX, là công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do Nhà nước nắm 100% vốn điều lệ, Bộ Tài chính làm đại diện chủ sở hữu.

Áp cùng cấu trúc sở hữu này cho thị trường phái sinh hàng hóa sẽ làm yên lòng các thành viên thị trường, quản chặt 500 triệu USD tài sản ký quỹ, phòng chống rửa tiền và kiểm soát dòng ngoại hối.

Xã hội hóa: Động lực công nghệ và bài toán ngân sách

Đặt toàn bộ gánh nặng phát triển hạ tầng thị trường lên vai ngân sách lại đi ngược định hướng cải cách tài khóa. Ban soạn thảo xác định hệ thống công nghệ khớp lệnh và thanh toán bù trừ trung tâm chuyên biệt đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu rất lớn và khấu hao nhanh. Xã hội hóa cho phép huy động vốn trực tiếp từ chính các chủ thể tham gia thị trường, không dùng ngân sách để đầu tư và không phát sinh chi thường xuyên cho vận hành.

Doanh nghiệp cổ phần cũng có động lực tự thân mạnh hơn trong việc nâng cấp công nghệ giao dịch. Sở giao dịch phái sinh Bursa Malaysia là minh chứng: năm 2009, sở này ký thỏa thuận với CME, đưa hợp đồng tương lai dầu cọ thô lên nền tảng điện tử toàn cầu CME Globex để hút dòng vốn ngoại.

MXV của Việt Nam hiện đã liên thông với 6 sở giao dịch hàng hóa lớn của thế giới, trong đó có London Metal Exchange, CME Group và ICE Group. Cơ chế quản trị tư nhân cũng cắt bớt thủ tục phê duyệt hành chính khi niêm yết chéo sản phẩm hoặc kết nối liên thông quốc tế.

Xã hội hóa hạ tầng kèm hành lang giám sát là cách thể chế hóa chủ trương cải cách của Đảng. Nghị quyết 66-NQ/TW và Nghị quyết 68-NQ/TW năm 2025 yêu cầu chuyển mạnh phương thức quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm, cắt giảm ít nhất 30% thời gian xử lý thủ tục hành chính và 30% điều kiện kinh doanh ngay trong năm 2025. Dự thảo Nghị định hướng dẫn đã cụ thể hóa bằng thời hạn cấp phép thành lập sở giao dịch là 30 ngày làm việc, giảm 15 ngày so với quy định cũ.

Đi tìm điểm cân bằng: Mô hình hỗn hợp cho thị trường sơ khai

Không mô hình sở hữu nào ưu việt tuyệt đối cho mọi giai đoạn phát triển. Với một thị trường phái sinh còn ở bước đầu hình thành, một phương án khả thi là tách sở hữu giữa hai cấu phần hạ tầng: Nhà nước nắm cổ phần chi phối hoặc 100% vốn Trung tâm thanh toán bù trừ hoạt động độc lập theo cơ chế đối tác bù trừ trung tâm, còn Sở giao dịch hàng hóa giao cho tư nhân hoặc công ty cổ phần đại chúng vận hành.

Cách phân chia này bám sát chính dự thảo Luật. Điều 15 đã yêu cầu Trung tâm thanh toán bù trừ hoạt động độc lập với Sở giao dịch hàng hóa. Khoản 6 Điều 17 và Khoản 2 Điều 41 buộc hạch toán tách biệt tiền và tài sản ký quỹ của khách hàng khỏi tài sản của sở giao dịch, trung tâm bù trừ và các thành viên. Khoản 9 Điều 17 khẳng định tài sản ký quỹ không thuộc khối tài sản phá sản của thành viên thị trường hay trung tâm bù trừ. Nhà nước giữ nơi tập trung rủi ro tài chính cao nhất, tư nhân giữ phần cần vốn đầu tư và tốc độ đổi mới công nghệ.

Cơ chế phối hợp liên ngành là điều kiện còn thiếu để mô hình hỗn hợp vận hành thông suốt. Bộ Công Thương giám sát hành vi giao dịch và tính toàn vẹn của thị trường hàng hóa thực đối ứng. Ngân hàng Nhà nước theo dõi an toàn hệ thống của các tổ chức tín dụng tham gia và dòng ngoại hối ký quỹ xuyên biên giới, theo đề xuất của Hiệp hội Ngân hàng và Đoàn Đại biểu Quốc hội TP. Hà Nội. Bộ Tài chính đồng bộ chế độ thuế và hạch toán kế toán phái sinh, mảng mà Thông tư 99/2025/TT-BTC hiện chưa có quy định chuyên biệt cho vị thế mở, ký quỹ và đánh giá lại hàng ngày.

Đức Quyền

FILI

– 13:00 12/08/2026