Châu Âu trả giá cho chiến dịch giải cứu đồng Yên của Mỹ, Nhật

Châu Âu trả giá cho chiến dịch giải cứu đồng Yên của Mỹ, Nhật

Việc Bộ Tài chính Mỹ tung hàng tỷ USD can thiệp thị trường ngoại hối bề ngoài là vì tình đồng minh với Nhật Bản, nhưng thực chất là nỗ lực chặn đà bán tháo trên thị trường trái phiếu nội địa. Nhằm đạt mục tiêu mà không làm tổn hại sức mạnh đồng USD, Washington biến đồng Euro thành công cụ cung cấp thanh khoản, đẩy rủi ro sang lục địa già giữa lúc châu Âu đang chật vật với lạm phát.

Phóng viên chụp được cuốn sổ tay của Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent trong cuộc họp nội các ngày 31/07/2026 ở Camp David, trên đó ghi dòng chữ “Cần làm: Mua Yên Nhật 5 – 10 tỷ USD” – Ảnh: Reuters.

Cuốn sổ tay lộ ra ở Trại David

Sáng thứ Sáu 31/07/2026, tại cuộc họp nội các ở Trại David, ống kính phóng viên Reuters chụp được cuốn sổ tay qua vai Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent. Ngay dưới bảng tên của ông, trang giấy chỉ ghi một dòng gạch chân, yêu cầu mua vào từ 5 đến 10 tỷ USD tiền Yên, không có thêm chữ nào khác. Một bức ảnh chứa đủ các thông tin: Ai, cái gì, và bao nhiêu.

Bức ảnh được chụp lúc 11h33 giờ miền Đông. Vài giờ sau khi bức ảnh lan truyền, Cục Dự trữ Liên bang (Fed) khu vực New York tung lệnh bán Euro và mua Yên thông qua Goldman Sachs và Morgan Stanley. Tỷ giá USD/JPY sụt từ 162.80 xuống 157.97, tức đồng Yên lên giá gần 5 Yên đổi 1 USD, tương đương khoảng 3%, chỉ trong chưa đầy một giờ.

Giới chức Nhật Bản đã ra tay tại Tokyo vào buổi sáng cùng ngày, nên nhịp tăng giờ chiều tại New York là lớp can thiệp thứ hai chỉ trong một phiên do Mỹ tiến hành. Cuối phiên New York còn thêm một nhịp mạnh nữa: dữ liệu LSEG cho thấy đồng USD rơi từ 158.9 Yên lúc 16h14 xuống còn khoảng 157.6 Yên ngay trước 17h, tương đương giảm 0.8% chỉ trong hơn 40 phút.

Đợt can thiệp phối hợp đầu tiên kể từ năm 2011 (thời điểm Mỹ cùng nhóm G7 hành động sau thảm họa động đất và sóng thần tại Nhật Bản) thoạt nhìn giống một nỗ lực ứng cứu đồng minh. Động cơ thực sự lại nằm ở áp lực sinh tồn của thị trường nợ nước Mỹ. Washington chỉ hành động khi dòng vốn tháo chạy từ Tokyo bắt đầu đe dọa cấu trúc lãi suất nội địa.

Đợt tháo chạy 66 tỷ USD của chủ nợ lớn nhất

Đồng Yên rơi xuống 164 JPY/USD trong tháng 7/2026, mức thấp nhất kể từ cuối năm 1986, và đẩy khối doanh nghiệp trong nước vào thế khó vì chi phí đầu vào tăng. Nửa đầu năm 2026, Nhật Bản ghi nhận 5,346 vụ phá sản doanh nghiệp, cao nhất trong 12 năm và là năm thứ 5 liên tiếp con số này đi lên.

Gần 90% số công ty phá sản có dưới 10 lao động, cho thấy sức ép dồn cả vào nhóm nhỏ và vừa, nơi chi phí nhập khẩu nguyên liệu leo thang không thể chuyển hết sang giá bán. Ngành dịch vụ chịu nặng nhất với 1,819 vụ, cao nhất trong ba thập niên và chiếm khoảng 1/3; xây dựng có 1,026 vụ, lần đầu vượt mốc 1,000 sau 12 năm; riêng nhà hàng ghi nhận 509 vụ, cũng là mức cao nhất 30 năm, trong đó số quán izakaya (nhậu bình dân) đóng cửa lần đầu vượt 100.

Nguyên nhân cốt lõi là chênh lệch chi phí vốn quá lớn giữa hai nền kinh tế. Lãi suất điều hành tại Nhật Bản ở mức 1%, trong khi mặt bằng lãi suất tại Mỹ tiến sát 4%. Khoảng cách 300 điểm cơ bản đó tạo ra lực hút rút cạn thanh khoản khỏi các tài sản định danh bằng đồng Yên.

Nghịch lý nằm ở chỗ chi phí vốn trong nước lại đang tăng chứ không giảm, lãi suất cho vay bình quân theo dư nợ tại các ngân hàng nội địa leo lên 1.26% vào tháng 2/2026, so với 0.997% một năm trước đó. Doanh nghiệp Nhật Bản vì thế bị kẹp giữa chi phí nhập khẩu đắt lên vì Yên yếu và lãi vay cao hơn vì BOJ siết dần, chi tiêu hộ gia đình tính theo giá thực đã giảm 6 tháng liên tiếp tính tới tháng 5/2026.

Các quỹ hưu trí, công ty bảo hiểm nhân thọ và ngân hàng Nhật Bản nắm khối lượng khổng lồ Trái phiếu Kho bạc Mỹ, nhưng nghĩa vụ chi trả của họ lại bằng Yên, nên phần lớn danh mục phải mua hợp đồng phòng ngừa rủi ro tỷ giá.

Chi phí phòng ngừa xấp xỉ chênh lệch lãi suất ngắn hạn giữa hai nước, tức 3% mỗi năm khi lãi suất Mỹ ở 4% còn Nhật ở 1%, nên khoảng cách lãi suất mà ai cũng nhìn thấy trên bảng điện thực chất là khoản họ phải trả chứ không phải khoản họ được hưởng. Trừ chi phí đó, phần thực nhận từ trái phiếu Mỹ chỉ còn 1 đến 2%, trong khi lợi suất trái phiếu Chính phủ Nhật Bản kỳ hạn 10 năm đã vượt 2%, cao nhất trong 29 năm. Giữ tiền ở trong nước vừa lợi hơn vừa không phải gánh rủi ro tỷ giá, nên dòng vốn quay đầu hồi hương.

Do vậy, lượng chứng khoán nợ do Chính phủ Mỹ phát hành (bao gồm trái phiếu, tín phiếu) mà Nhật Bản nắm giữ lao dốc từ đỉnh 1,239 tỷ USD hồi tháng 2/2026 xuống 1,143 tỷ USD vào tháng 5/2026, hụt 96 tỷ USD chỉ trong ba tháng.

Riêng tháng 5/2026 giảm 66.8 tỷ USD, mức sụt theo tháng lớn nhất trong 4 năm. Làn sóng thoái vốn từ chủ nợ nước ngoài lớn nhất là đòn giáng mạnh vào chi phí vay mượn của Washington.

Giới hạn chịu đựng của thị trường nợ Mỹ

Áp lực bán từ Tokyo làm tăng nguồn cung trái phiếu trên thị trường thứ cấp, buộc nhà đầu tư đòi phần bù rủi ro cao hơn để hấp thụ. Lợi suất trái phiếu Kho bạc Mỹ kỳ hạn 30 năm duy trì trên 5% suốt 27 ngày liên tiếp, chuỗi dài nhất kể từ năm 2007, giai đoạn ngay trước cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu.

Mức lợi suất đó gây sức ép lên một không gian tài khóa vốn đã chật hẹp. Chính phủ Mỹ phải vay khoảng 155 tỷ USD mỗi tháng để duy trì chi tiêu thường xuyên, còn chi phí trả lãi nợ công phình tới 24 tỷ USD mỗi tuần, vượt ngân sách của hàng loạt bộ ngành cộng lại.

Vì vậy, quyết định tung 5 đến 10 tỷ USD mua đồng Yên là một bài toán thực dụng của Mỹ. Bộ trưởng Bessent cần huy động thêm 900 tỷ USD tiền nợ từ nay tới tháng 10/2026, nên chi vài tỷ USD can thiệp ngoại hối là mức giá rẻ để làm chậm đà xả hàng trái phiếu của Tokyo. Điều đáng chú ý là Bộ Tài chính Mỹ kiên quyết không bán đồng USD cho nghiệp vụ này.

Đồng Euro bị kéo vào cuộc

Fed khu vực New York dùng nguồn lực từ Quỹ Ổn định Tỷ giá (ESF) để bán đồng Euro và mua vào đồng Yên qua các định chế trung gian, thay vì bán trực tiếp đồng bạc xanh. Bán Euro làm đồng tiền của Châu Âu yếu đi, qua đó tạo lực đẩy lên rổ chỉ số sức mạnh đồng USD. Cơ chế đó cho phép Mỹ vừa bơm thanh khoản đỡ đồng Yên, vừa giữ nguyên sức mạnh tổng thể của USD.

Nghiệp vụ bán chéo được thực hiện hoàn toàn đơn phương. Cơ quan tiền tệ Mỹ hành động mà không tham vấn hay phối hợp trước với Ngân hàng Trung ương Châu Âu, và lệnh bán quy mô lớn đẩy đồng Euro xuống một nấc so với USD. Châu Âu bỗng trở thành nguồn cấp thanh khoản bất đắc dĩ cho bài toán tài khóa của nước Mỹ.

Thời điểm can thiệp lại đặc biệt nhạy cảm với lục địa già. Dữ liệu tháng 7/2026 ghi nhận lạm phát khu vực Eurozone tăng trở lại 2.9% do chi phí năng lượng, và Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB) đang chuẩn bị nâng lãi suất. Việc Mỹ chủ động làm suy yếu đồng Euro có tác động hoàn toàn ngược lại, khiến hàng nhập khẩu vào châu Âu đắt thêm đúng lúc cơ quan này muốn kìm hãm giá cả.

Động thái can thiệp chéo cũng đi ngược tham vọng quốc tế hóa đồng Euro mà châu Âu đang xây dựng. Khối lượng phát hành trái phiếu định danh bằng Euro trong năm 2026 cao kỷ lục, và nhiều tập đoàn công nghệ lớn bắt đầu vay bằng đồng tiền này.

Washington sử dụng tài sản của đối tác làm công cụ cấp vốn mà bỏ qua phần chi phí đội thêm mà thị trường châu Âu phải gánh, thể hiện rằng lợi ích của khối đồng minh luôn xếp sau nhu cầu thanh khoản của nước Mỹ.

Điều hành thị trường bằng một tờ giấy nháp

Sự kiện lộ cuốn sổ tay tại Camp David khó có thể là một tai nạn vô ý. Hồi tháng 5/2026, ông Bessent từng để lộ một trang giấy đúng một từ “resilience” nghĩa là kiên cường, trong một cuộc họp báo. Ngay sau đó ông thừa nhận với giới truyền thông rằng mình cố tình làm vậy để phóng viên chụp được ảnh trang giấy đó qua vai và tin rằng họ vừa có một tin sốc độc quyền.

Bức ảnh “mua JPY 5 – 10 tỷ USD” vì thế là một nước đi tâm lý được chuẩn bị kỹ. Bộ Tài chính Mỹ muốn tạo tác động tức thì trên thị trường giao ngay mà không cần phát thông cáo chính thức, qua đó vẫn giữ quyền thay đổi quy mô can thiệp bất cứ lúc nào. Người đứng đầu cơ quan tài chính quyền lực nhất thế giới đang vận hành thị trường bằng hình ảnh thay vì bằng cam kết chính sách.

Việc phải điều hành chính sách vĩ mô thông qua một tờ giấy nháp cho thấy các công cụ điều tiết thực chất đang cạn dần. Những đợt can thiệp trước đây có Mỹ tham gia phần lớn bắt nguồn từ khủng hoảng đe dọa cả hệ thống tài chính, còn lần này gốc rễ nằm ở sự quá tải của chính thị trường trái phiếu nội địa.

Nước Mỹ đang mắc kẹt giữa các biến số nợ công ngày càng khó gỡ. Để bảo vệ cấu trúc lãi suất trong nước và đáp ứng nhu cầu vay nợ, Washington sẵn sàng hy sinh lợi ích kinh tế của đồng minh, và việc biến đồng Euro thành công cụ thanh khoản trong chiến dịch giải cứu đồng Yên vừa qua là một ví dụ điển hình.

Đức Quyền

FILI

– 08:43 04/08/2026