Pin, xe điện và quyền lực – Bắc Kinh và nước cờ cũ của Quản Trọng

Pin, xe điện và quyền lực – Bắc Kinh và nước cờ cũ của Quản Trọng

Có những con số khi xếp cạnh nhau sẽ vẽ nên đường nét của một trật tự mới. Trung Quốc hiện làm ra hơn 80% số pin lithium của thế giới, riêng CATL và BYD đã chiếm hơn phân nửa thị trường pin cho xe điện.

Xe điện thuần túy mang thương hiệu Trung Quốc chiếm khoảng 56% doanh số toàn cầu năm 2026. Trong chuỗi sản xuất tấm quang năng, từ polysilicon, thỏi, tấm bán dẫn cho tới mô đun, thị phần của nước này vượt 80% ở mọi công đoạn. Về đất hiếm, Bắc Kinh nắm chừng 70% sản lượng khai thác và gần 90% khâu tinh luyện. Cộng lại, khoảng 30% sản lượng chế tạo của cả hành tinh nay ra đời sau những bức tường nhà máy Trung Quốc.

Quốc gia điện đầu tiên

Giới phân tích năm nay đặt cho hiện tượng này một cái tên: Quốc gia điện, hay electrostate. Nếu thế kỷ 20 thuộc về những petrostate, những nhà nước dầu mỏ mà quyền lực đo bằng số thùng bơm lên mỗi ngày, thì Trung Quốc đang trở thành nhà nước điện đầu tiên, nơi sức mạnh nằm ở việc kiểm soát toàn bộ tầng nền của kỷ nguyên điện khí hóa: Pin, xe điện, tấm quang năng, thiết bị bay không người lái, robot và hạ tầng tính toán.

Đây không phải sự tình cờ của thị trường mà là kết quả của hàng thập kỷ chính sách công nghiệp có chủ đích, đổ vốn giá rẻ, trợ giá, và kiên nhẫn chịu lỗ để giành lấy quy mô, thứ vũ khí khiến đối thủ phương Tây không tài nào cạnh tranh được về giá thành.

Đòn kinh tế của Quản Trọng

Người xưa đã biết dùng kinh tế như một vũ khí chiến tranh. Thời Xuân Thu, Quản Trọng phò Tề Hoàn Công dựng nghiệp bá không chỉ bằng gươm giáo. Ông cho nước Tề chuyên mua lụa của nước Lỗ với giá cao, khiến dân Lỗ bỏ ruộng đi dệt lụa, đến khi cả nước Lỗ lệ thuộc vào mối lợi ấy, Tề đột ngột ngừng mua, dân Lỗ đói kém phải quy phục. Với nước Sở, Quản Trọng lại cho mua hươu với giá hậu hĩnh, dân Sở đổ xô đi săn hươu bỏ bê cày cấy, rồi Tề cấm vận lương thực, Sở lâm cảnh khốn cùng. Phú quốc rồi cường binh, và giữa hai vế ấy là nghệ thuật biến sự lệ thuộc kinh tế của kẻ khác thành đòn bẩy quyền lực của mình.

Bắc Kinh hôm nay đang chơi lại chính ván bài ấy, nhưng trên bàn cờ của thế kỷ 21. Việc kiểm soát khâu tinh luyện đất hiếm cho phép Trung Quốc, mỗi khi cần, siết van xuất khẩu như một công cụ mặc cả. Những biện pháp hạn chế mới ban hành đã đẩy giá một số nguyên tố tăng tới sáu lần và kéo tỷ lệ cấp phép cho doanh nghiệp châu Âu xuống dưới 25%.

Như một nhà phân tích đã nhận xét, chiến lược không phải là cắt đứt nguồn cung hoàn toàn, mà là giữ chiếc van hé mở để duy trì sự bất định và quyền định giá, đủ để nản lòng bất kỳ ai muốn bỏ vốn lớn xây chuỗi cung ứng thay thế. Đó chính là tinh thần của Quản Trọng: Không cần đánh, chỉ cần khiến đối thủ không thể rời đi.

Mặt sau của tấm khiên

Song mọi thế mạnh đều có mặt trái. Cỗ máy sản xuất khổng lồ ấy đang tạo ra dư thừa công suất trầm trọng, đến mức chính Bắc Kinh phải kêu gọi ngành quang năng tự tiết chế, và phát động chiến dịch “chống nội quyển” để hãm bớt cuộc đua hạ giá đến kiệt sức giữa các doanh nghiệp trong nước.

Một quốc gia điện quá lớn so với nhu cầu nội địa buộc phải xuất khẩu phần dư ra thế giới, và chính điều đó lại kích hoạt hàng rào thuế quan cùng các cuộc điều tra chống bán phá giá từ Mỹ, châu Âu tới nhiều thị trường mới nổi. Sức mạnh của nhà nước điện, nghịch lý thay, phụ thuộc vào việc phần còn lại của thế giới có chịu mở cửa cho hàng của họ hay không.

Việt Nam giữa hai lằn ranh

Với Việt Nam, thế cục này vừa là cơ hội vừa là thử thách. Là mắt xích lắp ráp quan trọng trong làn sóng Trung Quốc+1, Việt Nam hưởng lợi khi các nhà sản xuất pin, tấm quang năng và linh kiện điện dịch chuyển một phần công đoạn sang phía nam biên giới để né thuế quan phương Tây.

Nhưng cùng lúc, dòng hàng giá rẻ từ cỗ máy dư thừa công suất kia cũng tràn qua, gây sức ép lên các ngành sản xuất trong nước và làm dấy lên nguy cơ bị vạ lây trong các cuộc điều tra nguồn gốc xuất xứ. Bài toán không nằm ở việc chọn phe, mà ở chỗ Việt Nam có kịp xây được năng lực nội tại, để không chỉ là nơi hàng hóa đi qua, mà là nơi giá trị được tạo ra và giữ lại.

Quản Trọng năm xưa hiểu rằng ai nắm được thứ người khác không thể thiếu thì nắm được thế thượng phong mà chẳng cần rút gươm. Trung Quốc đã dành mấy thập kỷ để trở thành thứ mà thế giới khó lòng thiếu được trong kỷ nguyên điện khí. Câu hỏi của những năm tới không phải là nhà nước điện ấy mạnh đến đâu, mà là phần còn lại của thế giới sẽ chọn cách chung sống, cạnh tranh, hay tự dựng lấy nguồn điện của riêng mình, dẫu tốn kém và chậm chạp đến mấy.

LH

FILI

– 13:00 25/07/2026