Xuất nhập khẩu sau mốc 930 tỷ USD

Bài 1: Xuất nhập khẩu tăng trưởng ấn tượng nhưng đã thực sự bền vững?

Năm 2025, xuất nhập khẩu Việt Nam lần đầu vượt mốc 930 tỷ USD, duy trì xuất siêu năm thứ 10 liên tiếp và tiếp tục là động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, phía sau những con số ấn tượng, hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam vẫn còn nhiều yếu tố chưa thực sự bền vững.

Mặc dù chịu tác động bất lợi từ môi trường quốc tế và thiên tai trong nước, năm 2025 hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam vẫn đạt kết quả tích cực. Tổng kim ngạch cả năm đạt 930,1 tỷ USD, tăng 18,2% so với năm 2024; cán cân thương mại thặng dư 20 tỷ USD, đánh dấu 10 năm liên tiếp xuất siêu kể từ 2016, tiếp tục khẳng định xuất khẩu là một trong những động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế.

Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), xuất khẩu Việt Nam đang đứng trước nhiều thách thức mới khi môi trường thương mại toàn cầu biến động nhanh, khó dự đoán; rủi ro từ nợ công, xung đột địa chính trị và xu hướng bảo hộ gia tăng gây sức ép lên các thị trường truyền thống.

Cùng với đó, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo đang tái định hình sản xuất và lao động toàn cầu. AI mở ra cơ hội nâng cao hiệu quả nhưng cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết về năng lực công nghệ và gia tăng giá trị cho sản phẩm xuất khẩu; nếu không thích ứng kịp, hàng hóa Việt Nam có nguy cơ tụt lại trong chuỗi giá trị.

Ngoài ra, hoạt động xuất nhập khẩu vẫn thiếu bền vững do phụ thuộc lớn vào khu vực FDI, nhiều ngành chủ lực lệ thuộc nguyên liệu nhập khẩu và doanh nghiệp trong nước còn hạn chế trong đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn xanh và yêu cầu thị trường cao. Những yếu tố này khiến sản xuất và xuất khẩu dễ tổn thương trước các cú sốc bên ngoài như biến động nhu cầu, thay đổi thuế quan hay tiêu chuẩn kỹ thuật mới.

Thị trường xuất khẩu – nhập khẩu mất cân đối

Ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, cho biết cơ cấu xuất nhập khẩu tiếp tục chuyển dịch theo hướng tích cực. Từ chỗ trước năm 1995 chủ yếu dựa vào nhiên liệu khoáng sản, đến nay nhóm hàng công nghiệp chế biến, chế tạo đã chiếm khoảng 85% kim ngạch xuất khẩu; ở chiều ngược lại, khoảng 90% kim ngạch nhập khẩu là nguyên liệu, linh kiện và bán thành phẩm phục vụ sản xuất trong nước.

Sau 30 năm hội nhập, Việt Nam đã tham gia WTO và ký kết nhiều hiệp định thương mại tự do (FTA), giúp doanh nghiệp mở rộng thị trường và tận dụng ưu đãi thuế quan. Ngoại trừ Hoa Kỳ, phần lớn thị trường xuất khẩu chủ lực đều là đối tác FTA, trong đó có nhiều hiệp định thế hệ mới với ASEAN, Đông Á và EU. Cùng với quy mô thương mại lớn, xuất nhập khẩu duy trì tăng trưởng hai con số trong nhiều năm và Việt Nam đã xuất siêu liên tục 10 năm, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô.

Tuy nhiên, bức tranh xuất nhập khẩu vẫn bộc lộ một số mất cân đối. Thứ nhất là cơ cấu mặt hàng, khi xuất khẩu tập trung lớn vào điện tử, điện thoại, máy móc và linh kiện, tiềm ẩn rủi ro trước các cú sốc như xung đột chính trị, dịch bệnh hay đứt gãy chuỗi cung ứng. Thứ hai là thị trường, với Hoa Kỳ chiếm khoảng 1/3 kim ngạch xuất khẩu, trong khi Trung Quốc chiếm khoảng 40% kim ngạch nhập khẩu, làm gia tăng mức độ phụ thuộc. Thứ ba là cơ cấu doanh nghiệp, khi khu vực FDI chiếm gần 70% kim ngạch xuất khẩu; vì vậy cần khuyến khích doanh nghiệp trong nước gia tăng tỉ trọng tham gia để nâng cao tính bền vững.

Một hạn chế khác là giá trị gia tăng còn thấp. Nhiều mặt hàng mới tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu ở các khâu có giá trị thấp; trong các ngành như dệt may, da giày, Việt Nam chưa chủ động được nguyên liệu, thiết kế, thương hiệu và hệ thống phân phối, chủ yếu thực hiện các công đoạn thâm dụng lao động. Việc thiếu các thương hiệu mạnh khiến xuất khẩu vẫn chủ yếu theo hình thức gia công cho nhãn hàng nước ngoài.

Trong bối cảnh tăng trưởng đã đạt những ngưỡng nhất định, yêu cầu đặt ra là chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang nâng cao chất lượng, gia tăng hàm lượng công nghệ, giá trị và việc làm. Đồng thời, cần đa dạng hóa nguồn cung nguyên liệu, giảm phụ thuộc vào một số thị trường như Trung Quốc, Đài Loan, Hàn Quốc, tăng tỉ lệ nội địa hóa và từng bước thu hẹp chênh lệch xuất siêu – nhập siêu giữa các thị trường, hiện Việt Nam xuất siêu lớn sang Hoa Kỳ nhưng nhập siêu nhiều từ Trung Quốc.

Bài toán nội lực doanh nghiệp

Ông Lê Đức Huy, Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê – Ca cao Việt Nam cho biết, cũng như nhiều ngành nông nghiệp khác, cà phê Việt Nam hiện chủ yếu xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu hoặc sơ chế, trong khi tỉ lệ chế biến sâu còn hạn chế. Dù kim ngạch đạt khoảng 8 tỷ USD, con số này vẫn chiếm tỉ trọng nhỏ trong quy mô ngành công nghiệp thực phẩm – đồ uống toàn cầu, cho thấy dư địa phát triển còn rất lớn.

Theo ông Huy, vấn đề cốt lõi là nâng cao nội lực doanh nghiệp, chuyển từ xuất khẩu cà phê nhân sang các sản phẩm giá trị gia tăng cao như cà phê rang xay, cà phê hòa tan. Tuy nhiên, tại Đắk Lắk – vùng sản xuất cà phê lớn nhất cả nước – vẫn thiếu các nhà máy chế biến quy mô lớn do hạn chế về hạ tầng, thiếu khu, cụm công nghiệp và điều kiện xuất khẩu tại chỗ.

Bên cạnh đó, hạ tầng và logistics chưa đồng bộ khiến doanh nghiệp phải đẩy nhanh xuất khẩu ngay trong vụ mùa, chủ yếu dưới dạng thô, do thiếu năng lực dự trữ và bảo quản dài hạn. Nếu hình thành hệ thống khu, cụm công nghiệp gắn với kho bãi, kho lạnh cho cà phê và các nông sản khác như chuối, sầu riêng, rau quả, năng lực lưu trữ sẽ được nâng lên, tạo thuận lợi cho đàm phán và gia tăng giá trị xuất khẩu.

Ông Huy nhấn mạnh, Tây Nguyên và ngành cà phê vẫn còn nhiều dư địa phát triển. Tuy nhiên, trong bối cảnh hạ tầng, logistics và tài chính – đặc biệt là nguồn vốn trung, dài hạn cho nông nghiệp – còn hạn chế, việc xuất khẩu chủ yếu dưới dạng thô khiến doanh nghiệp khó nâng cao giá trị. Giai đoạn 2026–2030, nếu không đẩy mạnh chế biến sâu, nâng cao nội lực và xây dựng thương hiệu, nông sản nói chung và cà phê nói riêng sẽ khó đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số.