Sai lầm năng lượng 500 tỷ USD của một cường quốc kinh tế

Sai lầm năng lượng 500 tỷ USD của một cường quốc kinh tế

Đầu tàu kinh tế của châu Âu là nước Đức đang trải qua một cuộc “phi công nghiệp hóa”. Hơn 500 tỷ USD đã được chi ra cho giấc mơ chuyển đổi năng lượng, nhưng kết quả thu về là giá điện cao gấp 3 lần Mỹ, các tập đoàn công nghiệp tháo chạy, và một lời thú nhận muộn màng từ giới lãnh đạo: “Chúng ta đã mắc sai lầm chiến lược nghiêm trọng”.

Ảnh minh hoạ

Thành phố Ludwigshafen bên bờ sông Rhine (Đức) từng là trái tim mạnh mẽ của nền công nghiệp châu Âu, là đại bản doanh của tập đoàn hóa chất lớn nhất thế giới BASF. Trong suốt 160 năm, khu phức hợp này tiêu thụ năng lượng mỗi ngày ngang ngửa với cả đất nước Đan Mạch, biến khí đốt và điện năng thành phân bón, nhựa và vitamin cho toàn cầu.

Nhưng hôm nay, những cỗ máy nén khí khổng lồ đang dần ngừng hoạt động. BASF không đóng cửa vì thiếu khách hàng hay công nhân đình công, mà là vì giá thành sản phẩm tại Đức lúc này đắt hơn nhập khẩu.

Tập đoàn này đã tuyên bố cắt giảm quy mô vĩnh viễn tại quê nhà, đóng cửa các nhà máy amoniac và chuyển 10 tỷ USD đầu tư sang Trung Quốc. BASF không phải trường hợp cá biệt. Tập đoàn sản xuất đồ gia dụng Miele chuyển dây chuyền sang Ba Lan, và hãng xe hơi Volkswagen lần đầu tiên trong lịch sử 88 năm đang cân nhắc đóng cửa nhà máy trong nước.

Việc các tập đoàn công nghiệp Đức rời bỏ quê hương là kết quả của một chuỗi sai lầm chính sách năng lượng kéo dài hơn một thập kỷ, một trường hợp điển hình của việc để cảm xúc chính trị lấn át các định luật vật lý và kinh tế.

Nền kinh tế lớn thứ 3 thế giới đã mắc sai lầm nghiêm trọng về năng lượng.

Quyết định giàu cảm xúc, thiếu lý trí

Năm 2010, Thủ tướng Angela Merkel – một tiến sĩ vật lý lượng tử – đã ra quyết định gia hạn tuổi thọ cho các nhà máy điện hạt nhân để làm cầu nối cho quá trình chuyển sang năng lượng tái tạo. Lý do là hạt nhân nguyên tử cung cấp nguồn điện nền (baseload) ổn định, giá rẻ và không phát thải carbon.

Tuy nhiên, đợt sóng thần và sự cố nhà máy điện hạt nhân tại Fukushima (Nhật Bản) vào tháng 3/2011 đã thay đổi tất cả. Dù thảm họa xảy ra cách nước Đức tới 8,000 km, tại một khu vực địa chất hoàn toàn khác biệt, nhưng làn sóng sợ hãi đã nhấn chìm hết lý trí tại Berlin. Đối mặt với áp lực từ Đảng Xanh và làn sóng phản đối của công chúng, bà Merkel đã thực hiện cú “quay xe” lịch sử: ra lệnh đóng cửa ngay lập tức 8 lò phản ứng và lên lộ trình xóa sổ hoàn toàn điện hạt nhân vào năm 2022.

Hành động này giống như việc một gia đình quyết định đập nát lò sưởi vào giữa mùa đông giá rét chỉ vì nghe tin lò sưởi của người họ hàng xa bị bỏng, với hy vọng mong manh rằng thời tiết sẽ không lạnh nữa.

Sự phi lý đỉnh điểm diễn ra vào tháng 4/2023. Ngay giữa lúc châu Âu đang vật lộn với cuộc khủng hoảng năng lượng do chiến tranh Ukraine, Đức đã kiên quyết đóng cửa 3 lò phản ứng hạt nhân cuối cùng (Isar-2, Emsland và Neckarwestheim-2). Đây là những nhà máy hiện đại, an toàn và đang hoạt động hiệu quả, nhưng tất cả đều bị “khai tử” vì lý do ý thức hệ.

Một cường quốc công nghiệp giảm tiêu thụ điện.

Ảo vọng năng lượng xanh 500 tỷ USD

Đức đã chi ra hơn 500 tỷ USD cho chương trình Energiewende (Chuyển đổi năng lượng) với mục tiêu thay thế nhiên liệu hóa thạch và hạt nhân bằng điện gió và mặt trời. Đây là một giấc mơ đẹp, nhưng lưới điện không vận hành bằng giấc mơ.

Năng lượng gió và mặt trời có đặc tính cố hữu là sự gián đoạn. Mặt trời không chiếu sáng vào ban đêm và gió không phải lúc nào cũng thổi. Để duy trì một nền công nghiệp nặng, quốc gia cần nguồn điện ổn định 24/7. Khi loại bỏ hạt nhân, Đức buộc phải quay lại dựa vào hai nguồn: than đá bẩn thỉu và khí đốt nhập khẩu.

Số liệu phân tích từ PwC cho thấy: Nếu Đức giữ lại các nhà máy điện hạt nhân, tỷ lệ phát thải carbon của ngành điện năm 2024 có thể đã giảm xuống còn 6%. Thế nhưng, con số thực tế chỉ dừng lại ở 61%, vì Đức vẫn phải đốt than nâu để bù đắp thiếu hụt khi trời đứng gió. Đức đã chi tiền tấn để “xanh hóa”, nhưng cường độ carbon trong điện năng của Đức vẫn dao động ở mức 300-400g CO2/kWh. Trong khi đó, nước láng giềng là Pháp vẫn duy trì 70% điện hạt nhân và có mức phát thải chỉ 50g CO2/kWh.

Hệ quả tài chính trực tiếp đổ lên đầu người dân và doanh nghiệp. Theo tính toán của PwC, nếu các nhà máy điện hạt nhân năm 2010 vẫn hoạt động, giá điện trung bình năm 2024 tại Đức sẽ thấp hơn 23%, tiết kiệm khoảng 18 Euro cho mỗi MWh. Thay vào đó, giá điện công nghiệp tại Đức hiện cao gấp 3 lần so với các đối thủ cạnh tranh tại Mỹ và Trung Quốc.

Nghịch lý “điện ma”

Sai lầm trong quy hoạch năng lượng của Đức còn tạo ra những nghịch lý cười ra nước mắt về vận hành lưới điện. Các trang trại điện gió tập trung chủ yếu ở miền Bắc lộng gió, trong khi các trung tâm công nghiệp (như các nhà máy của BMW, Siemens) lại nằm ở miền Nam. Do sự chậm trễ trong việc xây dựng đường dây truyền tải cao thế (như dự án SuedLink bị đình trệ do phản đối của người dân), điện từ miền Bắc không thể chuyển xuống miền Nam.

Điều này dẫn đến hiện tượng “tái phân phối”. Khi gió thổi mạnh ở miền Bắc gây quá tải cục bộ, các nhà điều hành lưới điện phải yêu cầu các trang trại điện gió ngắt tuabin, nhưng vẫn phải trả tiền như khi mua điện. Cùng lúc đó, ở miền Nam, Đức phải khởi động các nhà máy điện than và khí đốt đắt đỏ để bù đắp thiếu hụt.

Năm 2022, người tiêu dùng Đức đã phải trả con số kỷ lục 4.2 tỷ USD (khoảng 4 tỷ Euro) cho thứ gọi là “điện ma” (ghost electricity) – tức là loại điện gió bị lãng phí và điện than ô nhiễm phải đưa vào vận hành. Nói cách khác, người dân Đức trả tiền hai lần để nhận về một môi trường ô nhiễm hơn và giá điện đắt hơn.

Vết thương của nền kinh tế

Sự sụp đổ của mô hình năng lượng Đức đã kéo theo sự sụp đổ của mô hình kinh tế “Kiềng ba chân” từng giúp nước này thịnh vượng suốt nhiều thập kỷ. Ba chân kiềng đó là: Năng lượng giá rẻ từ Nga, Kỹ thuật chế tác đỉnh cao trong nước, và Thị trường xuất khẩu Trung Quốc.

Chân kiềng thứ nhất đã gãy vụn sau khi đường ống Nord Stream bị phá hủy và Nga cắt nguồn cung khí đốt. Giá khí đốt giao ngay từng tăng tới 1,000% vào đỉnh điểm khủng hoảng, biến lợi thế cạnh tranh của Đức thành điểm yếu. Chân kiềng thứ ba cũng đang lung lay khi Trung Quốc từ khách hàng lớn nhất trở thành đối thủ cạnh tranh khốc liệt nhất, đặc biệt trong mảng xe điện với các hãng như BYD đang lấn lướt Volkswagen ngay trên sân nhà.

Các tập đoàn lớn như BASF hay BMW có thể di dời nhà máy đến nơi có chi phí năng lượng rẻ hơn. Nạn nhân yếu thế nhất là Mittelstand – hệ thống các doanh nghiệp vừa và nhỏ, xương sống của nền kinh tế Đức. Những công ty gia đình chuyên sản xuất ra những con ốc vít hay linh kiện quang học chính xác nhất thế giới không có đủ vốn để chuyển nhà máy sang Trung Quốc hay Mỹ.

Khi hóa đơn tiền điện tăng từ 50,000 Euro lên 200,000 Euro một tháng, các doanh nghiệp vừa và nhỏ chỉ có hai lựa chọn: tăng giá bán và mất khách vào tay đối thủ, hoặc phá sản. Tỷ lệ mất khả năng thanh toán của các doanh nghiệp Đức hiện đã chạm mức cao nhất trong 10 năm qua.

Tuabin điện gió tại Đức, tháng 4/2024. Ảnh: Reuters.

Sự hối tiếc muộn màng

Giai đoạn 2022-2024, Thủ tướng Đức khi đó là Olaf Scholz và liên minh cầm quyền đã cố gắng sửa sai bằng cách đặt cược vào hydro xanh và nhập khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG). Tuy nhiên, LNG đắt hơn nhiều so với khí đường ống, và hydro xanh vẫn là một công nghệ chưa hoàn thiện về mặt kinh tế với hiệu suất thấp.

Tháng 1/2026, Tân Thủ tướng Đức Friedrich Merz đã gọi việc loại bỏ điện hạt nhân là một “sai lầm chiến lược nghiêm trọng” và chỉ trích Chính phủ tiền nhiệm đã tạo ra quá trình chuyển đổi năng lượng đắt đỏ nhất thế giới. Không chỉ Đức, các nước láng giềng cũng đang “quay xe”. Đan Mạch, Italy và Thụy Điển – những quốc gia từng hoài nghi về hạt nhân – đang xem xét lại hoặc lên kế hoạch tái khởi động các chương trình điện hạt nhân để đảm bảo an ninh năng lượng.

An ninh năng lượng là nền tảng của an ninh kinh tế. Câu chuyện của Đức là một bài học đắt giá cho thế giới về cái giá của việc để ý thức hệ dẫn dắt chính sách kinh tế. Một nền kinh tế công nghiệp hiện đại không thể chỉ vận hành bằng những nguồn năng lượng phụ thuộc vào thời tiết mà không có phương án dự phòng vững chắc. Đức đã tự tay tháo bỏ động cơ hạt nhân của mình trước khi kịp lắp đặt động cơ thay thế, và giờ đây, cỗ máy kinh tế từng là niềm tự hào của châu Âu đang dần rỉ sét vì thiếu năng lượng.

Đức Quyền

FILI

– 12:28 21/02/2026