[Longform] Cơn khát đang định hình lại dòng chảy quyền lực

Cơn khát đang định hình lại dòng chảy quyền lực

Dầu mỏ từng là nguyên nhân của các cuộc chiến thế kỷ 20, nhưng thế kỷ 21 sẽ gọi tên nước. Từ các tầng ngậm nước khô cạn ở Texas đến những chiếc xe tăng lăn bánh qua Trung Á, cuộc đua giành giật tài nguyên quý giá nhất hành tinh đã chính thức bắt đầu và sẽ định hình lại dòng chảy của tiền tệ và quyền lực toàn cầu.

Sách giáo khoa kinh tế học nhập môn thường viện dẫn “nghịch lý giá trị” của Adam Smith để giải thích tại sao kim cương dù vô dụng cho sự sinh tồn nhưng rất đắt đỏ, trong khi nước là cội nguồn của sự sống lại hết sức rẻ mạt. Nguyên nhân nằm ở tương quan cung – cầu: kim cương rất hiếm, còn nước thì dồi dào vô tận. Người ta cũng thường đùa vui rằng trên đời chỉ có nước mưa và khí trời là miễn phí.

Tuy nhiên, những quy luật cũ kỹ đó đang không còn đúng nữa. Tại nhiều bang ở Mỹ như Colorado hay Utah, việc tự ý hứng nước mưa ngay trên đất của mình cũng bị coi là hành vi phạm pháp, xâm phạm quyền của những người ở hạ nguồn. Cái gọi là “nguồn cung vô tận” đang bốc hơi nhanh chóng theo đúng nghĩa đen, và con người đang bước vào một kỷ nguyên mà quyền tiếp cận nước là một đặc ân được định giá bằng tiền và đôi khi là cả máu.

Thiên nhiên khắc nghiệt, chỗ thừa thãi – chỗ cạn kiệt

Theo một nghiên cứu của các chuyên gia tại Đại học California (UCLA), khi nhiệt độ toàn cầu tăng thêm 1 độ C, khả năng giữ hơi nước của khí quyển tăng thêm khoảng 7%. Bầu khí quyển lúc này như một miếng bọt biển khổng lồ, hút sạch độ ẩm từ đất đai, làm khô cạn các tầng ngậm nước và biến đất trồng trọt thành sa mạc.

Đến khi miếng bọt biển này bị vắt kiệt, trời không chỉ mưa rả rích mà gây ra những trận lụt kinh hoàng, phá hủy hạ tầng được xây dựng cho khí hậu tương đối hiền hòa của thế kỷ 20.

Minh chứng cho biến động cực đoan này là sự hồi sinh bất ngờ của hồ Tulare tại bang California. Hồ này từng bị xóa sổ khỏi bản đồ từ những năm 1890 do hoạt động thủy lợi, nhưng đã bất ngờ “đội mồ sống dậy” vào năm 2023, nuốt chửng 38,000ha đất nông nghiệp và hàng loạt nhà cửa chỉ sau vài trận mưa lớn.

Một thái cực thời tiết trái ngược lại đang diễn ra ở Tehran, thủ đô của Iran. Các hình ảnh vệ tinh cho thấy hồ chứa đập Amir Kabir đã giảm xuống dưới 10% dung tích, buộc Chính phủ Iran phải tính đến một kịch bản không tưởng: di dời toàn bộ khu vực đô thị 15 triệu dân vì không còn nước để duy trì sự sống.

Báo cáo mới nhất từ Đại học Liên Hợp Quốc (UNU) năm 2026 công bố kỷ nguyên “Phá sản nước toàn cầu” đã bắt đầu, xác nhận rằng con người đã tiêu xài vượt quá “ngân sách” thủy văn của hành tinh.

Báo cáo chỉ ra rằng 70% các tầng ngậm nước chính trên thế giới đang suy giảm dài hạn và 50% các hồ lớn đã mất nước từ đầu những năm 1990. Khái niệm “căng thẳng về nước” không còn đủ để mô tả mức độ nghiêm trọng của tình hình. Từ “phá sản” – hàm ý sự mất mát vĩnh viễn vốn tự nhiên mà không thể phục hồi – mới diễn tả chính xác những gì đang diễn ra.

Tài chính hóa cơn khát: “Chủ nghĩa tư bản thảm họa”

Trong tài chính có một quy luật bất biến: sự khan hiếm xuất hiện ở đâu, dòng tiền thông minh sẽ tìm đến đó để mở vị thế kiếm lời. Phố Wall đang chứng kiến sự trỗi dậy của “chủ nghĩa tư bản thảm họa” khi các quỹ đầu cơ đặt cược rằng nước chính là “dầu mỏ mới” của thế kỷ 21.

Kyle Bass, nhà quản lý quỹ phòng hộ lừng danh từng kiếm bộn tiền nhờ bán khống thị trường nhà đất Mỹ năm 2008, hiện đang âm thầm thu gom đất đai tại miền Đông Texas. Mục tiêu của Bass không phải là bất động sản trên mặt đất, mà là tầng ngậm nước Carrizo-Wilcox khổng lồ bên dưới.

Chiến lược của Bass dựa trên một kẽ hở pháp lý từ năm 1904 gọi là “Rule of Capture” (Quy tắc Chiếm đoạt), cho phép chủ đất bơm bao nhiêu nước tùy thích từ đất của mình, kể cả khi hành động đó làm cạn kiệt giếng nước của hàng xóm. Kế hoạch của Bass là bơm hàng tỷ lít nước ngầm để bán cho các thành phố đang phát triển nóng như Dallas, biến nước từ tài sản công cộng thành hàng hóa tư nhân.

Không chỉ Kyle Bass, một cái tên quốc dân là Bill Gates hiện cũng đã trở thành chủ sở hữu đất nông nghiệp tư nhân lớn nhất Mỹ. Giới phân tích cho rằng động thái này không đơn thuần là vì sản lượng nông nghiệp, mà bởi sở hữu đất là cách duy nhất để đảm bảo quyền khai thác nước dài hạn trong một tương lai khô hạn.

Ngay cả Michael Burry, nhân vật chính trong bộ phim The Big Short, cũng đã chuyển hướng đầu tư trọng điểm sang nước. Những ai xem phim The Big Short đến những giây cuối cùng sẽ để ý thấy một dòng chữ ở phần post-credit: “Khoản đầu tư nhỏ mà Michael Burry còn nắm giữ tập trung hoàn toàn vào một loại hàng hóa: Nước”.

Tuy nhiên, Burry chọn cách tiếp cận tinh vi hơn: Ông đầu tư vào thực phẩm cần nhiều nước được trồng ở những vùng sẵn nước (như sữa hạnh nhân, rượu vang ở California) rồi bán lại ở những nơi thiếu nước và không thể tự sản xuất thực phẩm đó. Kyle Bass có thể bị kiện cáo vì hút nước ở nơi này để đem bán ở nơi khác, nhưng không ai kiện người xuất khẩu nông sản sử dụng nước bao giờ.

Sự tài chính hóa nguồn nước còn thể hiện qua sự xuất hiện của các chỉ số như S&P Global Water Index và các hợp đồng tương lai về nước, cho phép nhà đầu tư đánh cược vào giá nước như vàng hay dầu.

Trong khi giới siêu giàu dùng nước để phòng vệ tài sản, người nghèo đang điêu đứng vì chi phí nước. Theo thống kê của Water Aid, tại Anh, một người lao động thu nhập thấp chỉ mất 0.1% thu nhập cho nước, nhưng tại Madagascar, chi phí nước chiếm tới 50% thu nhập.

Khi hệ thống tiện ích công sụp đổ, các “Mafia nước” xuất hiện. Tại Delhi hay Tehran, những tổ chức này khoan giếng trái phép hoặc tham nhũng từ các dự án xây đập vô bổ. Iran đã tăng từ 300 đập năm 2012 lên 600 đập chỉ sau vài năm để phục vụ lợi ích nhóm thay vì giải quyết cơn khát.

Nông nghiệp và AI: Những vòi hút nước lớn nhất

Tắm ít đi hay khóa vòi nước khi chải răng là không đủ để giải cứu nhân loại. Sinh hoạt cá nhân thực chất chỉ chiếm khoảng 10% lượng nước tiêu thụ toàn cầu. Hai “gã khổng lồ” thực sự đang hút cạn Trái đất là nông nghiệp và công nghệ.

Nông nghiệp tiêu tốn từ 70% đến 90% lượng nước ngọt toàn cầu. Để sản xuất 1 kg thịt bò cần tới 15,000 lít nước. Tuy nhiên, thị trường méo mó đang khuyến khích những hành vi kinh tế phi lý. Tại Iran, nông dân vẫn trồng dưa hấu (loại cây tốn 150 lít nước/kg) để bán với giá rẻ mạt ngay cạnh hồ Urmia đang chết dần. Tại Arizona, sa mạc đang bị vắt kiệt để trồng cỏ linh lăng xuất khẩu cho gia súc ở nước ngoài.

Khi một quốc gia như Pakistan hay Syria xuất khẩu bông hay lúa mì, họ thực chất đang xuất khẩu nguồn nước không thể tái tạo của mình sang các quốc gia giàu có hơn, để lại sa mạc cho người dân nước mình.

Bên cạnh nông nghiệp, một cơn khát mới mang tên trí tuệ nhân tạo (AI) đang trỗi dậy. Chúng ta thường nghĩ về dữ liệu là “đám mây” (cloud), nhưng đám mây này sống trong các trung tâm dữ liệu cực kỳ nóng nực và khát nước.

Đến năm 2028, các trung tâm dữ liệu tại Mỹ dự kiến tiêu thụ gần 125 triệu mét khối nước mỗi năm để làm mát. Ngành công nghiệp bán dẫn, xương sống của nền kinh tế hiện đại, cũng là một con quái vật tiêu thụ nước. Một nhà máy chip như của TSMC cần khoảng 100 triệu mét khối nước siêu tinh khiết mỗi năm.

Xung đột địa chính trị vì nước

Do tính chất vật lý đặc thù là nặng, cồng kềnh, ăn mòn và chi phí vận chuyển cao, nước không thể được giao dịch toàn cầu dễ dàng như dầu mỏ hay khí đốt. Một quốc gia thiếu dầu có thể nhập khẩu, nhưng một quốc gia thiếu nước chỉ có hai lựa chọn: di cư hoặc tranh giành.

Ở một số nơi, tiếng súng đã vang lên vì nước. Tại Thung lũng Fergana ở Trung Á, nơi biên giới Uzbekistan, Kyrgyzstan và Tajikistan giao nhau, một cuộc xung đột đẫm máu đã nổ ra hồi tháng 4/2021 chỉ vì mâu thuẫn một chiếc camera giám sát tại trạm bơm nước. Hậu quả là hơn 50 người chết, 40,000 người mất nhà cửa, và quân đội các bên đã phải dùng đến súng cối, trực thăng và xe tăng để giải quyết vấn đề của một cái máy bơm nước.

Tại châu Phi, dòng sông Nile huyền thoại đang trở thành điểm nóng tranh chấp giữa Ai Cập và Ethiopia. Ai Cập đứng ngồi không yên khi Ethiopia hoàn thiện đập Đại Phục Hưng (trên sông Nile – huyết mạch sự sống của Ai Cập trong hàng ngàn năm qua. Con đập này cho phép Ethiopia nắm quyền kiểm soát dòng chảy, đe dọa biến Ai Cập thành hoang mạc.

Lịch sử gần đây cũng chứng minh nước là ngòi nổ của những lần thay đổi chế độ. Trước khi Mùa xuân Ả Rập nổ ra, Syria đã trải qua đợt hạn hán tồi tệ nhất lịch sử, đẩy 1.5 triệu nông dân vào cảnh thất nghiệp và di cư về các khu ổ chuột thành phố. Chính lực lượng nam giới trẻ tuổi, giận dữ và tuyệt vọng này đã thổi bùng lên cuộc nội chiến và sự trỗi dậy của ISIS. Và rồi chính ISIS cũng từng sử dụng chiến thuật “khủng bố nước” (hydro-terrorism) bằng cách chiếm đập Mosul để uy hiếp người dân.

Nói đến nước thì chắc chắn phải nhắc tới Trung Quốc. Với tham vọng định hình lại thiên nhiên, Trung Quốc đã triển khai dự án Nam Thủy Bắc Điều – công trình chuyển nước lớn nhất lịch sử nhân loại – và xây dựng gần 90,000 con đập lớn nhỏ, nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác trên thế giới.

Bắc Kinh còn kiểm soát Cao nguyên Tây Tạng, được mệnh danh là “Tháp nước của Châu Á” và là nơi khởi nguồn của những con sông nuôi sống hàng tỷ người như Mekong, sông Ấn và Brahmaputra. Trung Quốc đang xây dựng siêu đập ở thượng nguồn sông Brahmaputra, dự kiến lớn gấp 3 lần đập Tam Hiệp.

Nếu được hoàn thành, siêu đập này sẽ cho Bắc Kinh khả năng điều tiết dòng chảy vào vùng Đông Bắc Ấn Độ, muốn gây hạn hán hay lũ lụt sẽ dễ như trở bàn tay.

Trong loại hình chiến tranh mới của thế kỷ 21, vũ khí đôi khi không phải là tên lửa, mà là dòng chảy của sự sống.

Trong suốt một thế kỷ qua, nhân loại đã hút nước từ các bể tích tụ từ thời cổ đại để phục vụ cho sự tăng trưởng nóng với giả định rằng dòng nước là vô tận. Nhưng giả định này rõ ràng là sai lầm. Trong kỷ nguyên mới hiện nay, ranh giới giữa người giàu và kẻ nghèo, giữa quốc gia thịnh vượng và đất nước sụp đổ, sẽ được quyết định bằng một thực tế đơn giản: Ai là người nắm giữ quyền kiểm soát vòi nước?

Đức Quyền

Thiết kế: TM

FILI

– 09:00 28/02/2026