Iran đã lập “trạm thu phí” tại eo biển Hormuz?

Iran đã lập “trạm thu phí” tại eo biển Hormuz?

Trong khi siết chặt phần lớn lưu thông qua eo biển Hormuz, Iran âm thầm thiết lập một hành lang vận tải “an toàn có điều kiện” ở phía bắc đảo Larak, nhằm tận dụng quyền kiểm soát tuyến vận chuyển dầu quan trọng nhất thế giới để thu lợi.

Lưu lượng qua eo biển đã giảm tới 90% kể từ khi chiến tranh nổ ra ngày 28/02, khi Iran liên tục nhắm vào các tàu cố gắng đi qua, gây ra một trong những cú sốc nguồn cung năng lượng nghiêm trọng nhất trong nhiều thập kỷ.

Một số tàu được điều hướng qua vùng biển Iran gần đảo Larak – ngoài khơi thành phố cảng Bandar Abbas – nơi lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) cùng cơ quan cảng kiểm tra từng tàu trước khi cho phép đi tiếp.

Hãng nghiên cứu hàng hải Lloyd’s List Intelligence cho biết: Iran đã áp đặt một cơ chế “trạm thu phí thực tế” tại eo Hormuz. Gần như toàn bộ các chuyến đi trong ba tuần qua đều phải đi vòng qua kênh hẹp phía bắc đảo Larak, sát bờ biển Iran, cho thấy đây là một hành lang “có kiểm soát và cấp phép chọn lọc”.

Theo Lloyd’s, toàn bộ 57 chuyến đi ghi nhận từ ngày 13/03 đều đi theo tuyến Larak, gần như không còn tàu nào đi theo lộ trình thông thường. Nhiều tàu cũng phải xếp hàng chờ cấp phép, trong khi một số bị buộc quay đầu.

Bà Bridget Diakun, Chuyên gia phân tích rủi ro và tuân thủ tại Lloyd’s List Intelligence, nhận định Iran đang kiểm soát chặt chẽ việc cho phép tàu qua lại, ưu tiên các quốc gia có quan hệ thân thiện hoặc tàu liên quan tới hoạt động thương mại của họ.

Quốc hội Iran đã thông qua dự luật nhằm chính thức hóa việc thu phí đối với tàu thuyền đi qua eo biển – động thái có thể giúp Tehran kiểm soát tài chính đối với tuyến hàng hải huyết mạch này. Dự luật, nếu được các nước ven eo biển chấp thuận, sẽ áp phí đối với vận tải hàng hóa, năng lượng và lương thực.

Theo Lloyd’s, ít nhất hai tàu đã trả phí cho phía Iran bằng đồng Nhân dân tệ. Một giao dịch được thực hiện thông qua một công ty dịch vụ hàng hải Trung Quốc đóng vai trò trung gian, nhưng số tiền và phương thức cụ thể chưa được công bố.

Căng thẳng kéo dài sang tuần thứ năm, trong khi Washington và Tehran tiếp tục đưa ra các thông điệp trái ngược về khả năng đàm phán chấm dứt xung đột. Ông Trump cho biết Mỹ có thể rút quân trong “hai đến ba tuần”, trong khi Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi khẳng định các trao đổi hiện tại không phải là “đàm phán”.

Cơ chế “thu phí” vận hành ra sao

Theo Lloyd’s List Intelligence, các chủ tàu trước tiên phải liên hệ với các bên trung gian liên quan tới IRGC, cung cấp thông tin chi tiết như số IMO, danh sách thủy thủ và điểm đến.

IRGC sẽ kiểm tra dữ liệu và nếu được chấp thuận, cấp mã thông hành cùng hướng dẫn lộ trình. Khi tàu vào vùng biển Iran, lực lượng IRGC sẽ liên lạc qua radio để yêu cầu mã này. Nếu hợp lệ, tàu sẽ được hộ tống qua khu vực quanh đảo Larak. Những tàu không đạt yêu cầu sẽ bị từ chối.

Những tàu nào được phép đi qua

Việc xác định chủ sở hữu tàu khá phức tạp do nhiều lớp đăng ký khác nhau, nhưng dữ liệu cho thấy phần lớn các chuyến đi liên quan đến tàu Iran, Hy Lạp và Trung Quốc, cùng một số tàu liên quan tới Pakistan và Ấn Độ.

Một số quốc gia như Ấn Độ, Pakistan, Iraq, Malaysia và Trung Quốc được cho là đã đàm phán trực tiếp với Iran để đảm bảo tàu của họ được phép qua lại.

Hai tàu container siêu lớn thuộc hãng Cosco của Trung Quốc đã hoàn thành hành trình qua tuyến Larak sau khi ban đầu bị từ chối – đánh dấu lần đầu một hãng vận tải container lớn của Trung Quốc đi qua kể từ khi chiến tranh nổ ra.

Bộ Ngoại giao Trung Quốc xác nhận ba tàu nước này đã đi qua eo Hormuz gần đây, với sự “hỗ trợ và phối hợp từ các bên liên quan”, đồng thời kêu gọi sớm ngừng bắn và ổn định khu vực.

Ấn Độ cũng đã đảm bảo cho tàu chở dầu của mình được đi qua mà không cần trả phí, nhờ đàm phán trực tiếp với Iran. Một tàu LPG mang cờ Ấn Độ đã được IRGC hướng dẫn chuyển hướng qua tuyến Larak và được tàu chiến Ấn Độ hộ tống.

Các nước Đông Nam Á như Malaysia và Thái Lan – những bên chịu ảnh hưởng nặng từ cú sốc năng lượng – cũng đã đạt được cam kết từ Iran về việc cho phép tàu đi qua an toàn.

Iran có quyền thu phí hay không?

Theo các chuyên gia, việc Iran tự áp đặt kiểm soát và thu phí tại eo Hormuz có thể vi phạm Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển và khó nhận được sự ủng hộ quốc tế.

Bà Shahla Ali, Giáo sư luật tại Đại học Hồng Kông, cho biết Iran không có quyền áp đặt phí quá cảnh chung đối với tàu đi qua eo biển. Các quốc gia chỉ được phép thu phí hợp lý, không phân biệt đối xử cho các dịch vụ cụ thể như hoa tiêu hay xử lý ô nhiễm.

Việc so sánh với kênh đào Suez hay Panama là không phù hợp, vì đây là các tuyến đường do con người xây dựng và vận hành, nên có quyền thu phí để bù đắp chi phí xây dựng và vận hành.

Vũ Hạo

FILI

– 09:51 02/04/2026