Hiệp hội Phân bón Quốc tế: Cú sốc nguồn cung hiện tại nghiêm trọng hơn cả năm 2022

Hiệp hội Phân bón Quốc tế: Cú sốc nguồn cung hiện tại nghiêm trọng hơn cả năm 2022

Đông Nam Á đang chuẩn bị đối mặt với nguy cơ thiếu hụt phân bón khi giá toàn cầu tăng mạnh do chiến tranh Iran, trong bối cảnh phần lớn khu vực phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu đi qua eo biển Hormuz.

Các chuyên gia và lãnh đạo ngành cho rằng tác động sẽ không đồng đều. Những quốc gia có khả năng tự sản xuất như Indonesia và Malaysia có thể ít bị ảnh hưởng hơn, trong khi các nước như Thái Lan đối mặt rủi ro lớn hơn.

Bà Laura Cross, Giám đốc thông tin thị trường tại Hiệp hội Phân bón Quốc tế (IFA), nhận định: “Ngay cả cú sốc gián đoạn nguồn cung từ Nga và Belarus khi chiến tranh Ukraine nổ ra năm 2022 cũng không nghiêm trọng bằng hiện nay”.

Đầu tháng này, tờ Nikkei đưa tin hơn 20 tàu chở gần 1 triệu tấn phân bón đã bị mắc kẹt tại khu vực Vịnh Ba Tư do eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa, theo dữ liệu từ công ty nghiên cứu Kpler.

Tình hình có thể còn xấu đi. “Chúng ta đã thấy tác động lên giá, nhưng chưa hẳn đã xảy ra thiếu hụt thực sự. Đó chính là rủi ro nếu tình trạng này kéo dài”, bà Cross nói.

Tâm điểm của cuộc khủng hoảng là urê – loại phân cung cấp nitơ, một trong ba dưỡng chất thiết yếu cùng với phốt pho và kali. Giá urê đã tăng 83% từ đầu năm và tăng 50% kể từ khi Mỹ và Israel tấn công Iran ngày 28/02, lên 717.74 USD/tấn, theo Fertilizerworks.com.

Khu vực Vịnh Ba Tư chiếm khoảng 30%–35% xuất khẩu urê toàn cầu, theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO).

Đây cũng là nguồn cung khí tự nhiên quan trọng – nguyên liệu chiếm 60%-90% giá thành sản xuất urê. Năm 2024, khoảng 20% thương mại khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu đi qua eo Hormuz, theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA).

Đà tăng giá urê còn bị khuếch đại bởi việc Trung Quốc – một nhà sản xuất lớn – siết chặt xuất khẩu phân bón.

Bà Cross cho biết: “Nitơ là yếu tố ưu tiên hàng đầu đối với nông dân. Họ có thể tạm thời giảm sử dụng phốt pho hoặc kali, nhưng không thể bỏ nitơ”. Các loại cây lương thực như lúa, ngô và lúa mì đặc biệt cần nhiều nitơ.

Tại Đông Nam Á, Thái Lan là quốc gia dễ tổn thương nhất.

Theo báo cáo của Krungthai Compass: “Năm 2025, Thái Lan nhập khẩu 1.8 triệu tấn nguyên liệu nitơ từ Trung Đông, chiếm tới 55% tổng lượng nhập khẩu”.

Chính phủ nước này cho biết lượng dự trữ phân bón đủ dùng đến tháng 8/2026, nhưng sau đó có thể xảy ra thiếu hụt nếu nguồn nhập khẩu không được khôi phục.

Nguồn cung nội địa giúp một số quốc gia giảm bớt áp lực.

Theo công ty nghiên cứu BMI: “Indonesia, Malaysia và Việt Nam là những nước ít chịu rủi ro thiếu hụt phân bón nitơ nhất nhờ năng lực sản xuất nội địa mạnh”.

Tuy nhiên, thực tế vẫn phức tạp. Dù Indonesia về lý thuyết đủ tự cung urê, một doanh nghiệp trong nước là Saraswanti Anugerah Makmur cho biết chỉ còn khoảng 45 ngày tồn kho.

Giám đốc Yahya Taufik cảnh báo: “Điều tôi lo ngại là Pupuk Indonesia sẽ tận dụng cơ hội này để tối đa hóa lợi nhuận bằng cách xuất khẩu”. Ông kêu gọi chính phủ áp dụng hạn chế xuất khẩu tương tự Trung Quốc.

Trong bối cảnh nguồn cung bất định, nguy cơ tuyên bố “bất khả kháng” (force majeure) đang tăng lên.

Ông Taufik cho biết: “Chúng tôi đã bắt đầu trao đổi với khách hàng về khả năng này”.

Ở chiều ngược lại, Đài Loan cho biết có đủ nguyên liệu phân bón cho 6–8 tháng.

Ngay cả những nước có nguồn cung ổn định cũng chịu áp lực chi phí. Ông Harri Kiiski, CEO Brunei Fertilizer Industries, nói: “Chúng tôi không bị ảnh hưởng về nguồn khí, nhưng nếu giá khí duy trì ở mức cao, sớm muộn cũng sẽ tác động đến bảng cân đối”.

Mức độ ảnh hưởng cũng khác nhau giữa các ngành. Các đồn điền dầu cọ – chiếm 90% khách hàng của công ty ông Taufik – có thể chống chịu tốt hơn nhờ giá dầu cọ cao. Trong khi đó, các cây như cao su, cà phê, đường và cacao – chủ yếu do hộ nông dân nhỏ lẻ trồng – sẽ chịu tác động nặng hơn.

Khủng hoảng nguồn cung có thể còn trầm trọng hơn.

Bà Cross cảnh báo: “Các nhà máy tại Vịnh Ba Tư vẫn hoạt động nhưng không thể xuất khẩu đang dần đầy kho chứa”.

Nếu phải dừng hoạt động, quá trình khôi phục sẽ mất thời gian ngay cả khi eo Hormuz mở lại.

Giá urê cũng có thể tiếp tục tăng, từng vượt 1,000 USD/tấn sau khi Nga xung đột với Ukraine năm 2022.

Ông Kiiski cho rằng sẽ có “ngưỡng tâm lý”: “1,000 USD/tấn là mức mà người mua khó chấp nhận. Ngay cả mức 400 USD trước khủng hoảng cũng đã là vấn đề với nông dân”.

Tuy nhiên, giá giảm cũng không hẳn là tin tốt. Ông nói: “Khi giá bắt đầu giảm, người mua sẽ trì hoãn quyết định. Điều này còn nguy hiểm hơn, vì phân bón tồn kho tăng trong khi việc bón trễ hoặc thiếu sẽ làm giảm năng suất cây trồng”.

Vũ Hạo

FILI

– 10:39 31/03/2026