Được xem là biểu tượng của quý hiếm, vì sao kim cương không thể tích trữ như vàng bạc?

Kim cương từ lâu được gắn với sự sang trọng, địa vị và tình yêu vĩnh cửu. Những viên đá nhỏ bé có thể được định giá cao hơn nhiều lần so với cùng khối lượng vàng, khiến không ít người mặc nhiên xem đây là một loại tài sản quý hiếm có khả năng lưu giữ giá trị.

Tuy nhiên, trên thị trường tài chính, kim cương gần như không được đặt ngang hàng với vàng và bạc. Người dân mua vàng để dành, các quỹ đầu tư nắm giữ vàng thông qua nhiều loại sản phẩm tài chính, còn ngân hàng trung ương sử dụng vàng như một phần dự trữ quốc gia. Bạc vừa được đầu tư dưới dạng kim loại quý, vừa là nguyên liệu quan trọng trong điện tử, năng lượng mặt trời, ô tô và hạ tầng số. Kim cương không có vị trí tương tự. Sự khác biệt bắt đầu từ chính cách những vật chất này được hình thành.

Vàng hiếm từ những sự kiện cực đoan của vũ trụ

Vàng không chỉ hiếm vì khó tìm thấy hoặc tốn kém để khai thác. Bản thân quá trình hình thành nguyên tố này đã là một sự kiện đặc biệt. Các nguyên tố nặng như vàng không thể được tạo ra bằng những phản ứng hóa học thông thường. Chúng được hình thành từ quá trình tổng hợp hạt nhân trong những sự kiện có mật độ neutron và năng lượng cực lớn, như sự va chạm giữa các sao neutron, những vụ nổ của một số ngôi sao khối lượng lớn và các hiện tượng cực đoan khác trong vũ trụ.

Quan sát vụ hợp nhất hai sao neutron năm 2017 đã cung cấp bằng chứng rằng những sự kiện này có thể tạo ra vàng, bạch kim và nhiều nguyên tố nặng khác. Phần vàng hiện diện trên Trái Đất vì thế có nguồn gốc từ trước khi hành tinh này hình thành. Con người không thể tạo thêm vàng bằng cách kết hợp những vật liệu phổ biến, mà chủ yếu chỉ khai thác lượng kim loại đã có trong vỏ Trái Đất hoặc tái chế lượng vàng từng được sử dụng.

Về lý thuyết, có thể biến đổi một nguyên tố khác thành vàng thông qua phản ứng hạt nhân. Nhưng chi phí và năng lượng cần thiết lớn hơn rất nhiều giá trị của lượng vàng thu được. Với điều kiện kinh tế hiện tại, nguồn cung vàng vẫn phụ thuộc vào trữ lượng tự nhiên, năng lực khai thác và lượng kim loại được thu hồi từ hoạt động tái chế.

Tính hữu hạn đó tạo cho vàng một rào cản nguồn cung tương đối bền vững. Công nghệ có thể giúp phát hiện mỏ mới, nâng hiệu suất khai thác hoặc giảm chi phí sản xuất, nhưng không thể biến vàng thành một loại hàng hóa có thể được sản xuất hàng loạt trong nhà máy.

Kim cương quý nhưng carbon không hiếm

Kim cương lại có điểm xuất phát hoàn toàn khác. Đây là một dạng kết tinh của carbon. Các nguyên tử carbon liên kết theo cấu trúc tinh thể đặc biệt, tạo nên độ cứng, độ trong và khả năng tán sắc ánh sáng nổi bật.

Carbon là nguyên tố hiện diện rộng rãi trong tự nhiên, từ sinh vật, nhiên liệu hóa thạch, khí quyển đến nhiều loại khoáng vật. Điều làm nên sự quý hiếm của kim cương tự nhiên không phải sự khan hiếm của nguyên liệu carbon, mà là những điều kiện địa chất khắc nghiệt cần thiết để biến carbon thành tinh thể kim cương.

Kim cương tự nhiên thường được hình thành ở sâu trong lòng đất dưới nhiệt độ và áp suất rất cao, trải qua hàng triệu đến hàng tỷ năm trước khi được đưa lên gần bề mặt thông qua các hoạt động địa chất. Quá trình khai thác tốn kém, trong khi chỉ một tỷ lệ nhỏ số đá thu được đạt chất lượng phù hợp cho ngành trang sức.

Trong phần lớn lịch sử, những điều kiện này là rào cản tự nhiên bảo vệ tính khan hiếm của kim cương. Nhưng khác với vàng, quá trình tạo ra kim cương đã có thể được con người tái tạo. Hai công nghệ phổ biến hiện nay là HPHT sử dụng nhiệt độ và áp suất caovà CVD cho carbon trong thể khí kết tinh trên một mầm kim cương. Theo Viện Đá quý Hoa Kỳ, kim cương phòng thí nghiệm có thành phần hóa học, đặc tính vật lý và quang học về cơ bản tương tự kim cương tự nhiên; việc phân biệt đáng tin cậy thường đòi hỏi thiết bị chuyên dụng.

Như vậy, kim cương tự nhiên mất hàng triệu năm để hình thành, trong khi sản phẩm phòng thí nghiệm có thể phát triển trong vài tuần. Đây là khác biệt mang tính quyết định. Công nghệ chưa thể sản xuất vàng với hiệu quả kinh tế, nhưng đã có thể tạo ra kim cương có chất lượng trang sức trong nhà máy.

Khi công nghệ làm giá kim cương liên tục đi xuống

Sự phát triển của kim cương nhân tạo đã thay đổi khái niệm “quý hiếm” trên thị trường đá quý. Khi quy mô sản xuất mở rộng, thiết bị được cải tiến và năng suất tăng lên, chi phí trên mỗi carat có xu hướng giảm. Người mua ngày nay có thể lựa chọn một viên kim cương nhân tạo lớn hơn, có màu sắc và độ tinh khiết tốt hơn với số tiền thấp hơn đáng kể so với sản phẩm tự nhiên có thông số tương đương.

Theo dữ liệu của nhà phân tích ngành kim cương Edahn Golan, giá bán buôn kim cương nhân tạo giảm trung bình 26% trong năm 2025. Riêng kim cương tròn 3 carat giảm 32%, dù tốc độ đi xuống trong quý cuối năm đã chậm hơn trước. Diễn biến này nối dài gần một thập kỷ giá giảm khi nguồn cung liên tục được mở rộng.

Tác động không chỉ dừng lại ở phân khúc nhân tạo. Khi người tiêu dùng có thể mua một sản phẩm gần như tương đương về hình thức và công năng với mức giá thấp hơn, nhu cầu dành cho một bộ phận kim cương tự nhiên cũng chịu sức ép.

Điều này không có nghĩa toàn bộ kim cương tự nhiên sẽ mất giá. Những viên có kích thước đặc biệt lớn, màu sắc hiếm, độ tinh khiết cao, nguồn gốc nổi bật hoặc gắn với lịch sử vẫn có thể được giới sưu tầm trả giá cao. Nhưng thị trường của chúng tương đồng với tranh quý, đồng hồ hiếm hay đồ cổ hơn là một công cụ tích trữ đại chúng.

Một tài sản có khả năng bảo toàn giá trị thường cần đáp ứng hai điều kiện: nguồn cung khó mở rộng và nhu cầu đủ bền vững. Với kim cương, công nghệ đang liên tục làm tăng nguồn cung của một sản phẩm thay thế gần như hoàn hảo về công năng trang sức. Chính quá trình này làm suy yếu nền tảng khan hiếm từng nâng đỡ giá kim cương.

Ngân hàng trung ương mua vàng, không dự trữ kim cương

Sự khác biệt lớn tiếp theo nằm ở phía cầu. Vàng không chỉ là nguyên liệu trang sức mà còn là một phần của hệ thống tài chính quốc tế. Kim loại này được giao dịch trên thị trường giao ngay, thị trường kỳ hạn, thông qua các quỹ hoán đổi danh mục và nhiều loại sản phẩm tài chính khác. Quan trọng hơn, vàng được các ngân hàng trung ương nắm giữ trong dự trữ quốc gia.

Khác với tiền gửi hay trái phiếu, vàng không phải nghĩa vụ nợ của bất kỳ chính phủ, doanh nghiệp hoặc định chế tài chính nào. Giá trị của nó không phụ thuộc vào khả năng thanh toán của một bên phát hành. Đặc điểm này khiến vàng thường được sử dụng để đa dạng hóa dự trữ và phòng vệ trước những rủi ro liên quan đến tiền tệ, lạm phát hoặc địa chính trị.

Theo Hội đồng Vàng Thế giới, khu vực ngân hàng trung ương mua ròng 863 tấn vàng trong năm 2025. Mức này thấp hơn ba năm liền trước, nhưng vẫn cao so với mặt bằng lịch sử và tiếp tục đóng vai trò quan trọng đối với tổng cầu vàng toàn cầu.

Xu hướng mua vàng còn đi cùng nhu cầu giảm phụ thuộc vào đồng USD. Trong cuộc khảo sát năm 2026 của Hội đồng Vàng Thế giới, 74% ngân hàng trung ương tham gia dự báo tỷ trọng USD trong dự trữ toàn cầu sẽ giảm trong 5 năm tới. Có tới 89% cho rằng tổng dự trữ vàng của các ngân hàng trung ương sẽ tăng trong 12 tháng tiếp theo, còn 45% dự kiến chính tổ chức của mình sẽ tăng lượng vàng nắm giữ.

Không nên hiểu điều này là các ngân hàng trung ương sẽ hoàn toàn từ bỏ USD. Đồng bạc xanh vẫn giữ vai trò chủ đạo trong thương mại và dự trữ quốc tế. Tuy nhiên, việc tăng nắm giữ vàng cho thấy nhiều quốc gia muốn phân tán rủi ro thay vì đặt toàn bộ tài sản dự trữ vào một đồng tiền hoặc một hệ thống tài chính duy nhất.

Kim cương không đáp ứng được vai trò này. Không có một mức giá kim cương thống nhất được sử dụng trên toàn cầu, cũng không có một thị trường đủ sâu để ngân hàng trung ương có thể mua hoặc bán số lượng lớn mà không tác động mạnh đến giá.

Bạc được nâng đỡ bởi công nghiệp hiện đại

Trong khi đó, bạc dù không có vị thế tiền tệ và dự trữ lớn như vàng, nhưng sở hữu một động lực khác: nhu cầu công nghiệp. Nhờ khả năng dẫn điện và dẫn nhiệt cao, bạc xuất hiện trong linh kiện điện tử, hệ thống điện, tấm pin năng lượng mặt trời, ô tô, cảm biến và thiết bị viễn thông. Năm 2024, nhu cầu bạc công nghiệp toàn cầu tăng 4%, lên mức kỷ lục 680,5 triệu ounce, đánh dấu năm lập đỉnh thứ tư liên tiếp. Các động lực chính đến từ hạ tầng điện, điện khí hóa phương tiện, năng lượng mặt trời và những ứng dụng liên quan đến trí tuệ nhân tạo.

Nhu cầu này không phải lúc nào cũng tăng theo đường thẳng. Khi giá bạc lên cao, các nhà sản xuất có thể giảm lượng bạc sử dụng trong mỗi sản phẩm hoặc chuyển sang vật liệu thay thế. Tuy nhiên, xét trong dài hạn, sự mở rộng của năng lượng mặt trời, xe điện, trung tâm dữ liệu và AI vẫn tạo ra một nền tảng cầu lớn cho kim loại này. Báo cáo của Silver Institute và Oxford Economics đánh giá các lĩnh vực trên sẽ tiếp tục là động lực chính của nhu cầu bạc công nghiệp đến năm 2030.

Khác với bạc, nhu cầu kim cương chủ yếu tập trung ở trang sức và hàng xa xỉ. Loại đá quý này cũng có một số ứng dụng công nghiệp, như dụng cụ cắt, vật liệu tản nhiệt hoặc công nghệ lượng tử, nhưng các ứng dụng đó phần lớn có thể sử dụng kim cương nhân tạo thay vì phải khai thác đá tự nhiên.

Đắt đỏ nhưng không đồng nghĩa dễ tích trữ

Kim cương còn gặp bất lợi lớn về khả năng chuẩn hóa và bán lại. Vàng cùng độ tinh khiết và khối lượng về cơ bản có thể thay thế cho nhau. Người sở hữu có thể cân, kiểm tra hàm lượng và tham khảo mức giá công khai trên thị trường. Vàng cũng có thể được chia nhỏ, nấu chảy và đúc lại mà không làm mất đi bản chất của tài sản.

Mỗi viên kim cương lại gần như là một sản phẩm riêng biệt. Giá trị được xác định qua trọng lượng, màu sắc, độ tinh khiết, giác cắt, hình dạng, độ phát quang, nguồn gốc và chứng thư kiểm định. Hai viên đá có cùng trọng lượng vẫn có thể chênh lệch giá rất lớn.

Giá bán lẻ còn bao gồm chi phí thiết kế, thương hiệu, mặt bằng, tiếp thị và biên lợi nhuận của nhà bán hàng. Khi đưa viên đá trở lại thị trường, người sở hữu không chắc thu hồi được các khoản chi phí này. Việc bán lại thường phụ thuộc vào chính sách thu mua của doanh nghiệp, quá trình kiểm định lại và khả năng tìm được đúng nhóm khách hàng.

Bởi vậy, giá trị trên hóa đơn không đồng nghĩa với số tiền có thể thu về khi cần thanh khoản. Một viên kim cương có thể rất đắt khi mua tại cửa hàng nhưng khó bán nhanh với mức giá minh bạch. Đây là điểm khác biệt căn bản so với một tài sản tích trữ phổ biến.

Kim cương vẫn sẽ giữ vị trí quan trọng trong ngành trang sức nhờ vẻ đẹp, ý nghĩa cảm xúc và tính biểu tượng. Một số viên đặc biệt vẫn có thể trở thành tài sản sưu tầm có giá trị cao. Tuy nhiên, với phần lớn sản phẩm trên thị trường, kim cương khó trở thành “vàng thứ hai”. Công nghệ có thể tạo ra thêm kim cương ngày càng nhanh và rẻ, trong khi giá trị của mỗi viên đá phụ thuộc lớn vào kiểm định, thương hiệu và người mua cuối cùng.

Vàng và bạc cũng có rủi ro biến động giá, nhưng được nâng đỡ bởi nguồn cung hữu hạn, nhu cầu đa dạng và hệ thống giao dịch phát triển. Trong đầu tư, điều quyết định không phải một tài sản lấp lánh hay được bán đắt đến đâu, mà là mức độ khan hiếm, khả năng định giá và việc người sở hữu có thể chuyển đổi nó thành tiền dễ dàng đến mức nào.