Đầu tư IPO: “Cửa sáng” tìm kiếm lợi nhuận hay cạm bẫy định giá cao?

Đầu tư IPO: “Cửa sáng” tìm kiếm lợi nhuận hay cạm bẫy định giá cao?

Thị trường chứng khoán Việt Nam đang đứng trước ngưỡng cửa của “làn sóng IPO thứ ba” với kỳ vọng quy mô huy động vốn lên tới 50 tỷ USD trong giai đoạn 2026-2027. Tuy nhiên, dữ liệu thực tế từ Bloomberg cho thấy một thực trạng khắc nghiệt: 72% cổ phiếu IPO “bốc hơi” lợi nhuận chỉ sau một năm niêm yết. Trong bối cảnh dòng tiền mang tính phòng thủ và chọn lọc cao, nhà đầu tư cần một cái nhìn thấu đáo để phân định giữa những doanh nghiệp có nội tại tăng trưởng thực sự và những thương vụ được “thổi phồng” định giá trước khi lên sàn.

Tiềm năng vượt trội từ các thương vụ IPO trên TTCK

Thị trường chứng khoán (TTCK) Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với những chuyển dịch sâu sắc về chất và lượng. Theo dự báo của Dragon Capital, làn sóng phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (Initial Public Offering – IPO) giai đoạn 2026-2028 có thể đạt quy mô lên tới khoảng 40 tỷ USD, trong khi Chứng khoán Vietcap ước tính tổng giá trị huy động từ các thương vụ IPO giai đoạn từ nay đến năm 2027 có thể cán mốc 50 tỷ USD. Động lực đằng sau những con số đầy ấn tượng này không chỉ đến từ sự phục hồi của nền kinh tế sau giai đoạn tái cơ cấu, mà còn phản ánh sự thay đổi căn bản trong cấu trúc nguồn cung hàng hóa trên thị trường vốn.

Khác với hai chu kỳ tăng trưởng trước đây (làn sóng thứ nhất: 2007-2009 và làn sóng thứ hai: 2017-2018) vốn phụ thuộc chủ yếu vào tiến trình cổ phần hóa và thoái vốn tại các doanh nghiệp nhà nước cùng các tập đoàn bất động sản, ngân hàng lớn, làn sóng IPO thứ ba đang được dẫn dắt mạnh mẽ bởi khu vực kinh tế tư nhân. Sự xuất hiện của các tên tuổi hàng đầu trong mảng tiêu dùng, bán lẻ, tài chính tiêu dùng và công nghệ – truyền thông đang thổi một luồng sinh khí mới vào thị trường.

Nguồn: Tác giả tổng hợp, đồ hoạ do AI tạo

Tham gia vào các đợt IPO giai đoạn này mang lại cho nhà đầu tư cơ hội sở hữu sớm cổ phiếu của những doanh nghiệp đầu ngành (bluechip) thế hệ mới. Đây là những đơn vị sở hữu mô hình kinh doanh đã qua thử thách, hệ sinh thái khách hàng rộng lớn và khả năng sinh lời vượt trội. Điển hình như đợt chào bán của Công ty cổ phần Đầu tư Điện Máy Xanh (DMX) – thành viên thuộc Tập đoàn Thế Giới Di Động (MWG) với việc chào bán 179.5 triệu cổ phiếu phổ thông ở mức giá 80,000 đồng/cổ phiếu, huy động khoảng 14,360 tỷ đồng và đưa định giá doanh nghiệp vượt mốc 100,000 tỷ đồng.

Bên cạnh đó, những cái tên đình đám khác như chuỗi tài chính F88, Công ty cổ phần DatVietVAC, hay các “bom tấn” nằm trong lộ trình chuẩn bị như Bách Hóa Xanh, Thaco Auto, Viettel IDC, VNPay… đang tạo ra sức hút lớn đối với cả dòng vốn nội lẫn các quỹ đầu tư quốc tế.

Một động lực quan trọng khác củng cố sức hấp dẫn của làn sóng IPO hiện nay là xu hướng “Spin-off”. Đây là xu hướng tái cấu trúc và tách riêng các mảng kinh doanh cốt lõi từ các tập đoàn đa ngành để hoạt động độc lập. Việc các tập đoàn lớn như Tập đoàn Masan (MSN), Tập đoàn Hòa Phát (HPG) hay Thế Giới Di Động (MWG) thực hiện tách bạch mảng bán lẻ, nông nghiệp hay điện máy giúp minh bạch hóa hoàn toàn sức khỏe tài chính của từng đơn vị thành viên.

Dưới góc độ phân tích đầu tư, việc theo dõi báo cáo tài chính riêng lẻ giúp nhà đầu tư bóc tách rõ ràng doanh thu, biên lợi nhuận, dòng tiền tự do và tốc độ tăng trưởng thực tế của từng mảng nghiệp vụ, thay vì phải đánh giá qua bức tranh hợp nhất phức tạp. Điều này không chỉ giúp tối ưu hóa công tác định giá tài sản mà còn hỗ trợ việc phân bổ vốn chính xác hơn vào các động lực tăng trưởng cốt lõi.

Đặc biệt, làn sóng IPO này diễn ra đúng vào thời điểm thị trường vốn Việt Nam đứng trước cột mốc lịch sử. Việc tổ chức xếp hạng thị trường FTSE Russell xác nhận lộ trình nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi thứ cấp vào tháng 9/2026 đang đóng vai trò là chất xúc tác vĩ mô cực kỳ mạnh mẽ. Khi chính thức gia nhập nhóm thị trường mới nổi, Việt Nam ước tính sẽ thu hút hàng tỷ USD dòng vốn thụ động (ETF) và dòng vốn chủ động từ các định chế tài chính toàn cầu. Dòng vốn ngoại này thường ưu tiên giải ngân vào các “tân binh” có quy mô vốn hóa lớn, thanh khoản cao, chuẩn mực quản trị doanh nghiệp minh bạch và dư địa tăng trưởng dài hạn.

Do đó, việc đón đầu các thương vụ IPO chất lượng cao được xem là chiến lược bài bản để tích lũy tài sản trước khi làn sóng vốn ngoại tràn vào thị trường.

Thực trạng đầu tư IPO: Khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế

Dù làn sóng IPO thứ ba đang mở ra những viễn cảnh đầy triển vọng, dữ liệu thực tế lại phác họa một bức tranh toàn cảnh phức tạp hơn rất nhiều, nơi những con số “biết nói” cảnh báo về khoảng cách lớn giữa kỳ vọng ban đầu và hiệu suất đầu tư dài hạn. Một nghiên cứu chuyên sâu do Bloomberg thực hiện tại TTCK Việt Nam trong giai đoạn 2004–2026 đã mang đến cái nhìn thấu đáo và khắc nghiệt về bức tranh lợi nhuận thực tế của các đợt IPO.

Nguồn: Tác giả tổng hợp từ Bloomberg, đồ hoạ do AI tạo

Theo thống kê từ Bloomberg, trong mốc thời gian ngắn hạn (3 tháng đầu tiên sau khi niêm yết), cổ phiếu IPO ghi nhận mức lợi nhuận trung bình tương đối hấp dẫn là 18.93%. Tuy nhiên, chiều sâu của dữ liệu cho thấy chỉ có 44.4% số mã thực sự mang lại sắc xanh cho tài khoản, trong khi 55.6% mã còn lại chìm trong đà giảm giá. Sự suy giảm hiệu suất trở nên rõ nét hơn ở mốc trung hạn: sau 6 tháng niêm yết, mức lợi nhuận trung bình toàn tập mẫu sụt giảm xuống còn 8.72%, và tỷ lệ mã duy trì được đà tăng chỉ còn 34.6%.

Đáng chú ý, khi kéo dài mốc quan sát lên 1 năm, lợi nhuận trung bình của các cổ phiếu IPO chính thức đảo chiều sang con số âm 2.19%. Thực trạng đáng báo động là có tới 71.6% số mã rơi vào trạng thái thua lỗ, chỉ còn khiêm tốn 28.4% số mã giữ được sắc xanh. Chuỗi dữ liệu thực chứng này cho thấy phần lớn thành quả tăng giá của cổ phiếu IPO dường như mang tính ngắn hạn và có xu hướng thoái lùi sau khi hiện tượng “hào hứng ban đầu” hạ nhiệt.

Nghịch lý định giá là một trong những nguyên nhân gốc rễ dẫn đến sự suy giảm hiệu suất này. Các doanh nghiệp thường có xu hướng lựa chọn thời điểm thị trường thuận lợi nhất để kích hoạt kế hoạch IPO. Trong khi đó, mức giá chào bán lại được quyết định chủ yếu bởi bên bán và doanh nghiệp ban đầu, khiến định giá chào sàn dễ bị đẩy lên mức kịch trần, thiếu tính khách quan và không để lại “biên an toàn” cho nhà đầu tư tham gia sau.

Bên cạnh bài toán định giá, cấu trúc giao dịch và tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng (free-float) cũng đóng vai trò quyết định. Nếu một thương vụ IPO có tỷ lệ free-float quá lớn tung ra thị trường trong bối cảnh định giá đã bị đẩy lên cao, rủi ro biến động tiêu cực sẽ gia tăng do nguồn cung cổ phiếu vượt quá khả năng hấp thụ của dòng tiền tổ chức.

Kiềng 3 chân – nguyên tắc sống còn với các nhà đầu tư

Nhìn từ góc độ quản trị rủi ro và phân bổ vốn, đầu tư vào các thương vụ IPO không thể dựa trên tâm lý đám đông hay sự kỳ vọng đơn thuần vào đà tăng giá ngắn hạn. Thực tế thị trường cho thấy, để tối ưu hóa hiệu quả đầu tư và tìm kiếm lợi nhuận bền vững từ làn sóng IPO thứ ba, nhà đầu tư cần xây dựng một bộ lọc khắt khe dựa trên mô hình “kiềng ba chân” về sức khỏe nội tại của doanh nghiệp.

Thứ nhất, cần có câu chuyện tăng trưởng rõ ràng và năng lực thương mại hóa bền vững: Doanh nghiệp thực hiện IPO phải chứng minh được tiềm năng mở rộng quy mô kinh doanh, sở hữu lợi thế cạnh tranh cốt lõi hoặc các tài sản chiến lược có khả năng tạo ra doanh thu dài hạn. Điển hình như trường hợp của Công ty Cổ phần DatVietVAC, chiến lược phát triển không dừng lại ở việc sản xuất nội dung truyền thông thuần túy, mà hướng tới việc thương mại hóa các tài sản sở hữu trí tuệ (IP) và tối ưu hóa hệ sinh thái nội dung số trong giai đoạn 5 năm tiếp theo.

Thứ hai, sức khỏe tài chính lành mạnh và dòng tiền tự do (Free Cash Flow) dương: Khả năng tự tạo ra dòng tiền từ hoạt động kinh doanh cốt lõi là “lá chắn” bảo vệ doanh nghiệp trước các biến động về lãi suất và chi phí vốn. Việc không quá phụ thuộc vào dư nợ vay ngân hàng hay đòn bẩy tài chính giúp doanh nghiệp duy trì sự ổn định trong các giai đoạn thị trường hạ nhiệt.

Thứ ba, định giá hợp lý để tạo biên an toàn (Margin of Safety): Đây là yếu tố mang tính quyết định đến hiệu quả đầu tư. Mức giá chào bán ban đầu cần để lại khoảng trống tăng giá cho nhà đầu tư tham gia thị trường thứ cấp, thay vì bị bên phát hành và đơn vị tư vấn định giá kịch trần nhằm thu lợi tối đa cho cổ đông hiện hữu.

Nguồn: Tác giả tổng hợp, đồ hoạ do AI tạo

Bên cạnh các chỉ tiêu tài chính, việc quản trị cảm xúc và cẩn trọng trước các luồng thông tin nhiễu loạn là yêu cầu bắt buộc. Nhà đầu tư cần đặc biệt lưu ý đến tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng (free-float) và lịch sử giao dịch của các cổ đông lớn. Việc một lượng lớn cổ phiếu được tự do giao dịch ngay sau khi niêm yết trong bối cảnh định giá đã ở mức cao sẽ tạo ra áp lực cung rất lớn, dễ dẫn đến hiện tượng sụt giảm giá nghiêm trọng. Trong các giai đoạn thị trường xuất hiện sự phân hóa sâu sắc, chiến lược phân bổ vốn ưu tiên bảo toàn rủi ro là hướng đi phù hợp: cân nhắc tích lũy các cổ phiếu có lịch sử vận hành minh bạch, nền tảng tài chính vững chắc đang ở vùng định giá hấp dẫn thay vì dồn toàn bộ nguồn lực “đánh cược” vào các mã IPO thiếu dữ liệu kiểm chứng.

Triển vọng phía trước

Đầu tư vào các đợt IPO trong giai đoạn 2026-2028 mang lại cả cơ hội tích lũy tài sản chất lượng lẫn những bài kiểm tra khắt khe về quản trị rủi ro. Bài học thực chứng từ dữ liệu lịch sử cho thấy, một thương vụ IPO thành công không đơn thuần nằm ở tên tuổi hay quy mô của doanh nghiệp phát hành, mà phụ thuộc trực tiếp vào mức giá chào bán có đủ hợp lý và thời gian nắm giữ có đủ dài để doanh nghiệp hiện thực hóa các cam kết tăng trưởng hay không.

Trước ngưỡng cửa nâng hạng thị trường và sự trở lại của các đợt chào bán lớn, TTCK đang dần bước vào giai đoạn trưởng thành hơn, nơi dòng tiền ngày càng trở nên kén chọn và có tính phòng thủ cao. Trong bối cảnh đó, tư duy đầu tư kỷ luật, chú trọng vào giá trị cốt lõi của nhà đầu tư sẽ là nền tảng quan trọng để làn sóng IPO thứ ba thực sự trở thành động lực khơi thông nguồn lực vốn cho nền kinh tế.

TS. Phạm Tiến Đạt, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế – tài chính, Bộ Tài chính

FILI

– 12:00 04/09/2026