Chiến sự Iran đe dọa tới nguồn cung phân bón

Chiến sự Iran đe dọa tới nguồn cung phân bón

Ngày càng nhiều nhà máy phân bón buộc phải đóng cửa, đe dọa sản lượng lúa gạo và nhiều loại cây trồng khác.

Một nông dân rải phân bón trên cánh đồng lúa tại Montasik, Indonesia. Các lãnh đạo trong ngành cảnh báo sản lượng của các loại lương thực chủ lực như lúa gạo có thể giảm. © Chaideer Mayyuddin/AFP/Getty Images

Cuộc chiến tại Trung Đông có nguy cơ gây ra một cú sốc lương thực toàn cầu thậm chí nghiêm trọng hơn cuộc khủng hoảng do xung đột Nga – Ukraine năm 2022, khi tình trạng thiếu phân bón đe dọa sản xuất nông nghiệp trên nhiều châu lục, theo cảnh báo của các chuyên gia.

Các cuộc tấn công của Iran đã buộc nhiều nhà máy sản xuất urê tại Trung Đông phải ngừng hoạt động. Urê là loại phân đạm được sử dụng phổ biến nhất thế giới. Trong khi đó, nguồn cung khí đốt thiếu hụt cũng khiến các nhà sản xuất phân bón tại Nam Á phải cắt giảm sản lượng.

Hệ quả là trong tổng số 2.1 triệu tấn urê lẽ ra đã được xuất khẩu trong hai tuần qua, khoảng một nửa đã bị gián đoạn.

Cùng lúc đó, hơn 1.1 triệu tấn phân bón và nguyên liệu đầu vào – bao gồm 570,000 tấn urê – hiện đang bị mắc kẹt tại khu vực Vịnh Ba Tư, trong tình trạng chờ bốc xếp hoặc đã được đưa lên tàu, theo dữ liệu của Kpler.

Các loại phân bón nitơ – nền tảng cho khoảng một nửa sản lượng lương thực toàn cầu – được sản xuất từ amoniac sử dụng khí tự nhiên. Giá khí đốt đã tăng vọt kể từ khi chiến sự bùng phát vào tháng trước.

Tình trạng thiếu hụt này xuất hiện đúng vào mùa gieo trồng tại Bắc bán cầu, khiến các lãnh đạo trong ngành cảnh báo sản lượng của các loại lương thực chủ lực như lúa gạo có thể sụt giảm.

Nếu tình trạng gián đoạn tiếp diễn, “tình hình sẽ còn tồi tệ hơn cả năm 2022”, Veronica Nigh, Chuyên gia kinh tế cấp cao tại The Fertilizer Institute, một hiệp hội thương mại của Mỹ, cho biết. “Xung đột càng kéo dài thì tình hình càng nghiêm trọng”.

Trung Đông nằm ở trung tâm của chuỗi cung ứng phân bón và năng lượng toàn cầu. Theo CRU, khoảng 1/3 lượng urê xuất khẩu toàn cầu đi qua eo biển Hormuz. Khoảng 45% lượng lưu huỳnh xuất khẩu toàn cầu – nguyên liệu quan trọng để sản xuất phân bón phosphate – cũng được vận chuyển qua tuyến đường biển quan trọng này. Hiện eo biển Hormuz gần như đã bị phong tỏa.

Công ty phân bón QAFCO của Qatar đã đóng cửa nhà máy urê công suất 5.6 triệu tấn/năm vào tuần trước sau khi các hoạt động khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) tại những cơ sở lân cận thuộc QatarEnergy phải dừng lại do chiến sự.

Ấn Độ đã yêu cầu các nhà máy phân bón giảm tiêu thụ khí xuống khoảng 70% mức bình thường vì tình trạng thiếu nguồn cung. Các nhà máy tại Pakistan và Bangladesh cũng đã ngừng sản xuất.

Tại Pakistan, một trong những nhà sản xuất phân bón lớn của nước này là Agritech Limited đã dừng sản xuất urê, theo các nguồn tin thân cận.

Giá các loại phân bón đã tăng mạnh. Theo CRU, giá urê đã tăng hơn 40% kể từ khi xung đột bắt đầu.

Khác với cuộc khủng hoảng năm 2022 – ban đầu tập trung vào nguồn cung ngũ cốc Ukraine qua Biển Đen và sau đó lan sang chi phí năng lượng và phân bón, lần gián đoạn hiện nay đang ảnh hưởng đồng thời tới nhiều mắt xích của hệ thống lương thực, theo Chris Lawson của CRU.

Theo ông, thế giới đang đối mặt với “tình hình tồi tệ hơn nhiều so với năm 2022”.

Lạm phát giá thực phẩm và năng lượng từng trở thành điểm nóng chính trị, khi các nhà nghiên cứu ghi nhận làn sóng biểu tình chưa từng có trên toàn cầu vào năm 2022.

Thị trường urê toàn cầu có quy mô khoảng 196 triệu tấn mỗi năm, nhưng chỉ 57 triệu tấn được giao dịch quốc tế. Điều này đồng nghĩa với việc gián đoạn xuất khẩu tại một khu vực có thể nhanh chóng lan sang toàn bộ thị trường phân bón, Lawson cảnh báo.

Ông cho biết tình hình có thể còn leo thang, bởi các nhà máy chỉ có thể duy trì hoạt động khi còn dung lượng lưu trữ cho hàng hóa chưa bán. Nếu gián đoạn kéo dài, nhiều nhà máy có thể buộc phải đóng cửa – thậm chí đóng cửa vĩnh viễn.

Việc khởi động lại các cơ sở sản xuất amoniac và urê có thể mất nhiều tuần, do cần kiểm soát chặt chẽ nhiệt độ và áp suất trong quá trình vận hành.

“Ngay cả khi giá phân bón chỉ tăng tạm thời, nó vẫn có thể để lại tổn thương lâu dài đối với sản xuất lương thực toàn cầu”, Alvaro Lario, Chủ tịch Quỹ Phát triển Nông nghiệp Quốc tế (IFAD) của Liên Hợp Quốc, cho biết.

Theo Lawson, Nam Á là khu vực đặc biệt dễ tổn thương, bởi các quốc gia như Ấn Độ, Bangladesh và Pakistan nhập khẩu lượng lớn LNG từ khu vực Vịnh Ba Tư để sản xuất phân bón.

Pakistan gần như phụ thuộc hoàn toàn vào LNG nhập khẩu từ Qatar và UAE, trong khi riêng Qatar cung cấp hơn 40% lượng LNG nhập khẩu của Ấn Độ và khoảng 2/3 nhu cầu của Bangladesh.

Ngành phân bón của Ấn Độ cũng phụ thuộc nhiều vào nguồn khí đốt: Toàn bộ 32 nhà máy amoniac của nước này đều vận hành bằng khí thiên nhiên (LNG).

Các nhà kinh tế cho rằng người tiêu dùng có thể phải đối mặt với giá thực phẩm tăng ngay cả trước khi tình trạng thiếu phân bón thực sự ảnh hưởng đến sản lượng mùa vụ.

Theo Raj Patel, Chuyên gia nghiên cứu hệ thống lương thực tại Trường Chính sách Công Lyndon B. Johnson, giá nhiên liệu và điện tăng sẽ kéo theo chi phí vận chuyển, chế biến và nấu nướng thực phẩm leo thang.

“Tất cả những yếu tố này sẽ khiến nạn đói gia tăng trong năm nay”, ông Patel nói.

Trong khi đó, Alzbeta Klein, Giám đốc điều hành Hiệp hội Phân bón Quốc tế, cho biết một số khu vực có thể chịu tác động nghiêm trọng hơn.

“Những nơi có nhiều nông dân quy mô nhỏ và mô hình nông nghiệp tự cung tự cấp – đặc biệt tại một số khu vực ở châu Phi và Nam Á – sẽ dễ bị tổn thương hơn. Bên cạnh đó, các quốc gia phụ thuộc lớn vào phân bón nhập khẩu cũng sẽ chịu áp lực mạnh hơn về giá cả và nguồn cung, và những quốc gia này phân bố ở nhiều khu vực khác nhau trên thế giới”, bà nói.

Vũ Hạo

FILI

– 13:58 16/03/2026