Ba tính toán sai khiến đầu tàu kinh tế châu Âu khựng lại

Ba tính toán sai khiến đầu tàu kinh tế châu Âu khựng lại

Cỗ máy xuất khẩu Đức từng chạy êm nhờ khí đốt giá rẻ của Nga, lực cầu của Trung Quốc và thương mại toàn cầu rộng mở. Ba trụ cột ấy lần lượt gãy đổ, buộc ngành ô tô và hóa chất thu hẹp công suất ngay trên đất mẹ. Gói kích thích 500 tỷ euro của Chính phủ lại mắc kẹt trước giới hạn phân bổ ngân sách.

Tháng 6/2026, Tập đoàn BMW hạ dự báo biên lợi nhuận hoạt động của mảng ô tô xuống còn 1% đến 3%, giảm mạnh so với mức 4% đến 6% mà ban lãnh đạo đưa ra trước đó.

Cùng thời điểm, Tập đoàn Volkswagen chốt phương án nội bộ cắt giảm 100,000 nhân sự trên toàn cầu và thu gọn công suất thiết kế từ 12 triệu xuống 9 triệu xe mỗi năm. Kèm theo đó là tính toán đóng cửa 4 nhà máy trọng điểm tại Đức, gồm các cơ sở Hanover, Zwickau, Emden và nhà máy Audi tại Neckarsulm. Trước đó, vào tháng 12/2025, hãng xe lớn nhất châu Âu này đã dừng hẳn hoạt động lắp ráp xe nguyên chiếc tại nhà máy Transparent Factory ở Dresden.

Những con số từ các tập đoàn ô tô đầu ngành là chỉ báo định lượng cho một cuộc điều chỉnh cấu trúc trên diện rộng tại nền kinh tế lớn nhất châu Âu. Tốc độ tăng trưởng tiềm năng của Đức hiện mắc kẹt ở mức 0.4% mỗi năm, phản ánh sự nguội lạnh của các động cơ tăng trưởng cũ.

Báo cáo mùa hè 2026 của Viện Kinh tế Kiel (Kiel Institute) dự báo GDP thực tế chỉ tăng 0.8% trong năm 2026 và nhích lên 1% vào năm 2027. Tỷ lệ thất nghiệp toàn quốc được dự phóng tăng lên 6.3% trong năm 2026, trong khi thâm hụt ngân sách Chính phủ nới rộng lên 4.1% GDP vào năm 2027.

Sự suy yếu của các chỉ báo vĩ mô bắt nguồn trực tiếp từ quá trình thu hẹp sản lượng tại các nhà máy công nghiệp trong nước.

Các trụ cột công nghiệp đồng loạt teo tóp

Ngành ô tô Đức mất đồng thời khả năng sinh lời và vị thế cạnh tranh toàn cầu. Trong quý 3/2025, tổng lợi nhuận hoạt động của ba nhà sản xuất lớn nhất, gồm Volkswagen, BMW và Mercedes-Benz, giảm 76%, rơi xuống 1.7 tỷ euro.

Tác nhân trực tiếp là việc đánh mất thị phần tại Trung Quốc, khi tỷ trọng doanh số của các hãng xe Đức ở thị trường tỷ dân này giảm từ 39% năm 2020 xuống 29% năm 2025. Ngay trên sân nhà, doanh số xe mới của Volkswagen nửa đầu năm 2026 giảm 4.3%, kéo thị phần của hãng giảm 2 điểm phần trăm.

Ngành hóa chất và vật liệu cơ bản co cụm với cường độ tương tự. Văn phòng Thống kê Liên bang Đức ghi nhận sản lượng của toàn bộ các ngành thâm dụng năng lượng giảm 15.2% giai đoạn từ tháng 2/2022 đến 3/2026. Tập đoàn hóa chất lớn nhất thế giới BASF chịu khoản lỗ hoạt động vượt 1 tỷ euro tại tổ hợp Ludwigshafen trong năm tài chính 2025, và đã nâng mục tiêu cắt giảm chi phí hằng năm tại Đức lên 2.3 tỷ euro vào cuối năm 2026.

Để chặn đà tăng chi phí, ban lãnh đạo BASF cắt khoảng 4,800 việc làm tại Đức, đóng cửa vĩnh viễn các nhà máy axit adipic, rồi khánh thành tổ hợp 8.7 tỷ euro tại Trạm Giang, Trung Quốc.

Việc thu hẹp tại các cơ sở nội địa là kết quả trực tiếp của thay đổi trong cấu trúc chi phí đầu vào và mô hình thương mại toàn cầu.

Giá điện cao bào mòn lợi thế xuất khẩu

Nguyên nhân đầu tiên đến từ năng lượng, khi chi phí điện cao dai dẳng triệt tiêu lợi thế quy mô của hệ thống sản xuất Đức. Cú sốc bắt đầu từ năm 2022 khi nguồn khí đốt đường ống từ Nga bị cắt đứt, đẩy giá năng lượng công nghiệp lên một mặt bằng mới.

Việc đóng cửa ba nhà máy điện hạt nhân cuối cùng, gồm Isar-2, Emsland và Neckarwestheim-2 vào tháng 4/2023, đã loại bỏ nguồn điện nền ổn định giữa lúc khủng hoảng đang tiếp diễn. Nhóm ngành thâm dụng năng lượng ngốn tới 75% năng lượng công nghiệp quốc gia, với khí tự nhiên chiếm 30% và điện chiếm 21% tổng tiêu thụ, nhưng lại chịu mức giảm sản lượng sâu nhất do áp lực chi phí vận hành.

Nguyên nhân thứ hai là việc đánh mất thị trường xuất khẩu, khi chi phí sản xuất trong nước tăng đúng lúc nguồn thu từ các thị trường trọng điểm sụt giảm vì cạnh tranh. Các nhà sản xuất Trung Quốc đã vươn lên cung cấp 60% lượng xe điện bán ra toàn cầu năm 2025, trong khi các thương hiệu châu Âu chỉ nắm 15%.

Xe Trung Quốc kết hợp tính năng số hiện đại với giá bán thấp hơn hẳn nhờ làm chủ tới 80% sản lượng pin toàn cầu. Dòng xe điện BYD đã thâm nhập thẳng thị trường Đức, lọt vào nhóm 20 thương hiệu bán chạy nhất trong nửa đầu năm 2026.

Khi nền tảng sản xuất mất lợi thế chi phí, các nỗ lực bù đắp bằng chính sách tài khóa lại vấp phải rào cản thể chế.

500 tỷ euro mắc kẹt trong bộ máy hành chính

Nguyên nhân thứ ba là sự trói buộc của thể chế tài khóa, bộc lộ ngay trong Quỹ đặc biệt quy mô 500 tỷ euro mà chính phủ Đức lập ra để tài trợ nâng cấp hạ tầng và thúc đẩy mục tiêu trung hòa khí hậu. Cơ chế này cho phép huy động vốn vay ngoài ngân sách liên bang, lách qua giới hạn vay nợ ngặt nghèo của điều luật Phanh nợ.

Nguồn quỹ được phân bổ cho mạng lưới đường sắt, hệ thống chuyển đổi số, y tế và các sáng kiến năng lượng xanh. Tính đến 30/06/2026, tổng vốn thực giải ngân từ quỹ mới đạt 49.14 tỷ euro, theo số liệu từ Bộ Tài chính Liên bang.

Hiệu quả của dòng vốn vay này bị suy giảm nghiêm trọng bởi thủ tục chậm trễ và cách tái phân bổ ngân sách. Mục tiêu giải ngân năm 2025 đặt ở mức 37 tỷ euro nhưng thực thi chỉ đạt 24 tỷ euro. Viện Nghiên cứu Kinh tế Munich (Ifo) tính toán 95% khoản tiền mà quỹ đi vay trong năm 2025 không tạo ra tài sản hạ tầng mới. Viện Kinh tế Đức tại Cologne (IW) xác nhận 86% vốn giải ngân được dùng để chi trả cho các khoản thay thế ngân sách thường xuyên.

Sự tắc nghẽn thể chế buộc liên minh cầm quyền của Thủ tướng Friedrich Merz ban hành gói cải cách kinh tế 34 điểm vào tháng 7/2026. Gói này cắt 10 tỷ euro thuế thu nhập cá nhân, giảm gánh nặng khoảng 600 euro mỗi năm cho các gia đình thu nhập trung bình. Để bù thu, thuế suất biên với nhóm thu nhập cao trên 280,000 euro được nâng từ 45% lên 47%. Cải cách cũng đặt mục tiêu giảm 8% biên chế tại các cơ quan hành chính liên bang thông qua số hóa và bãi bỏ quy định xin nghỉ ốm qua điện thoại.

Nhà kinh tế trưởng Holger Schmieding của Ngân hàng Berenberg nhận định gói cải cách có thể nâng tốc độ tăng trưởng tiềm năng của Đức từ 0.4% lên 0.7% mỗi năm nếu được thực thi nhanh. Cơ chế mới cho phép tự động phê duyệt hồ sơ sau 4 tháng nếu cơ quan quản lý không phản hồi. Cải cách còn cho phép doanh nghiệp ký hợp đồng có thời hạn tới 48 tháng với nhân sự mới cho đến năm 2030. Những điều chỉnh lập pháp này cần thời gian trễ khá dài mới phản ánh vào các chỉ số vĩ mô.

Sự trì trệ trong phân bổ nguồn lực công cộng với chi phí vận hành đắt đỏ đang tạo ra một cuộc thanh lọc đầu tư, định hình lại toàn bộ cấu trúc kinh tế.

Dòng vốn rời ngành truyền thống, dồn về bán dẫn

Cuộc thanh lọc định hình lại kinh tế Đức qua hai dòng vốn chảy ngược chiều nhau. Tập đoàn công nghệ sinh học BioNTech chịu khoản lỗ ròng 532 triệu euro trong quý 1/2026, buộc thu hẹp mạnh hạ tầng sản xuất trong nước.

Doanh nghiệp dược này dự kiến đóng cửa các cơ sở tại Marburg, Idar-Oberstein và cơ sở Tübingen của công ty CureVac trước cuối năm 2027. Việc tái cấu trúc mạng lưới sản xuất kéo theo cắt giảm khoảng 1,860 việc làm tại Đức và Singapore, đồng thời chuyển sản xuất thương mại vắc-xin cho đối tác Pfizer tại Mỹ.

Ngược lại, dòng vốn dồn về các ngành chiến lược được nhà nước trợ cấp, mạnh nhất là chế tạo bán dẫn. Tập đoàn Infineon hoàn tất nhà máy vi mạch Smart Power Fab trị giá 5 tỷ euro tại Dresden vào tháng 7/2026, vượt tiến độ ba tháng. Dự án nhận khoản trợ cấp trực tiếp 1 tỷ euro từ Đạo luật Chip của Liên minh Châu Âu. Cơ sở mới tập trung sản xuất chip quản lý điện năng cho trung tâm dữ liệu trí tuệ nhân tạo và xe điện, là khoản đầu tư đơn lẻ lớn nhất trong lịch sử Infineon.

Sự phân hóa trong phân bổ vốn đang thay đổi vĩnh viễn cấu trúc thị trường lao động toàn quốc. Viện Kinh tế Kiel dự phóng tổng số người có việc làm giảm dần từ 45.98 triệu năm 2024 xuống 45.74 triệu vào năm 2027. Việc làm mất đi tập trung ở khối chế tạo công nghiệp truyền thống vốn trả lương cao hơn trung bình, trong khi việc làm mới lại dồn về dịch vụ công và y tế để phục vụ dân số già hóa.

Đáng chú ý, phần tăng việc làm những năm gần đây chủ yếu đến từ lao động nước ngoài, còn nhóm mang quốc tịch Đức mất việc nhiều hơn tìm được việc mới, tạo thêm sức ép lên hệ thống an sinh. Báo cáo tháng 4/2026 của Cơ quan Việc làm Liên bang xác nhận cơ hội tìm được việc mới của một người thất nghiệp đã rơi xuống mức thấp kỷ lục.

Nền kinh tế Đức không sụp đổ mà đang bị buộc phải tự lột xác, rời bỏ mô hình sản xuất thâm dụng năng lượng để tìm một điểm cân bằng mới. Mỗi nhà máy đóng cửa ở Ludwigshafen hay Marburg và mỗi tổ hợp mới mọc lên ở Dresden là một lát cắt của cùng một quá trình, đó là tư bản rút khỏi nơi đã hết lợi thế để dồn vào số ít lĩnh vực còn khả năng cạnh tranh. Tốc độ tăng trưởng tiềm năng 0.4% chính là cái giá của giai đoạn quá độ, khi cỗ máy công nghiệp mạnh nhất châu Âu tháo dỡ từng bộ phận cũ để lắp lại chính mình.

Đức Quyền

FILI

– 08:20 12/07/2026