[Longform] Trung Quốc không còn chỉ xuất khẩu hàng giá rẻ

Trung Quốc không còn chỉ xuất khẩu hàng giá rẻ

Trong nhiều năm, nhãn “Made in China” thường gắn liền với áo thun giá rẻ và đồ chơi bằng nhựa. Ngày nay, dòng chữ ấy còn xuất hiện trên những chiếc SUV chạy điện.

Làn sóng xuất khẩu mới của Trung Quốc đang định nghĩa lại ý nghĩa của hàng hóa “sản xuất tại Trung Quốc” (Made in China). Bên cạnh hàng dệt may, đồ nội thất và thiết bị điện tử giá rẻ, nước này ngày càng xuất khẩu nhiều sản phẩm công nghệ cao, chất lượng tốt, vốn trước đây thường gắn với Nhật Bản, châu Âu hoặc Mỹ.

Ô tô là minh chứng rõ nét nhất cho sự chuyển dịch này, đồng thời cũng là nguồn cơn căng thẳng nổi bật giữa nền kinh tế lớn thứ hai thế giới với các đối tác thương mại. Trung Quốc hiện xuất khẩu nhiều ô tô hơn tổng lượng xuất khẩu của Đức và Mỹ cộng lại. Xuất khẩu máy móc phức tạp, hóa chất cao cấp và thiết bị trung tâm dữ liệu cũng tăng mạnh. Trong khi đó, xuất khẩu những mặt hàng lâu nay gắn với nhãn “Made in China” như giày dép, đồ chơi và đồ nội thất lại suy giảm hoặc gần như đi ngang.

Làn sóng xuất khẩu mới là thành quả của chiến lược kéo dài hơn 10 năm, được nhà nước hậu thuẫn, nhằm đưa Trung Quốc lên những nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị sản xuất toàn cầu.

Các nhà máy Trung Quốc đang hoạt động sôi động, được tiếp sức bởi những khoản trợ cấp hào phóng của chính phủ. Mục tiêu là duy trì đà vận hành của nền kinh tế cho đến khi các nhà hoạch định chính sách giải quyết được cuộc khủng hoảng bất động sản kéo dài và khôi phục niềm tin chi tiêu của người tiêu dùng, những người có phần lớn tài sản gắn với nhà đất.

Với hàng triệu người trên khắp thế giới, sự chuyển dịch này mang đến những sản phẩm hiện đại, hấp dẫn với giá phải chăng. Nhưng đối với những người làm việc tại các nhà máy ở Mỹ hoặc Đức đang chật vật cạnh tranh, làn sóng hàng hóa Trung Quốc có thể đe dọa việc làm của họ.

Trí tuệ nhân tạo

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đã châm ngòi cho cuộc chạy đua công nghệ mới giữa Trung Quốc và Mỹ. Nhưng nó cũng cho thấy các doanh nghiệp toàn cầu đơn giản là không thể xây dựng hệ thống AI nếu thiếu linh kiện Trung Quốc.

Lưu ý: Số liệu được quy đổi theo giá USD năm 2025. Các nhóm hàng được lựa chọn có bao gồm những sản phẩm thiết yếu đối với hạ tầng AI, nhưng đồng thời cũng chứa các sản phẩm không liên quan đến AI. Trung Quốc và Hong Kong công bố dữ liệu hải quan riêng biệt; số liệu xuất khẩu của Hồng Kông bao gồm cả hàng tái xuất.

Những con chip AI tiên tiến nhất do các công ty Mỹ thiết kế và được sản xuất tại Đài Loan. Tuy nhiên, bao quanh chúng là một hệ sinh thái phần cứng rộng lớn hơn, có giá rẻ hơn và do Trung Quốc cung cấp, gồm chip trên các tiến trình sản xuất đã trưởng thành, bộ nhớ thông thường, linh kiện máy chủ, máy biến áp, dây cáp và bo mạch điều khiển được sử dụng trong các trung tâm dữ liệu.

“AI đang làm thay đổi cục diện thương mại của Trung Quốc”, Ruby Osman, cố vấn địa chính trị cấp cao tại Viện Tony Blair vì sự Thay đổi Toàn cầu, nhận định. “Khi nhìn vào các dòng chip trên tiến trình trưởng thành và những linh kiện vật lý bao quanh chúng, một lần nữa, Trung Quốc lại là nước dẫn đầu”.

Một nhân viên kiểm tra bảng mạch in tại một nhà máy ở Đông Quan, Trung Quốc, ngày 16/3/2026. REUTERS/Tingshu Wang

Trong nửa đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu chip của Trung Quốc gần gấp đôi cùng kỳ, lên 177.28 tỷ USD. Xuất khẩu máy tính và máy chủ tăng 41.3%.

Hóa chất

Hãy nhìn quanh căn phòng của bạn. Lớp sơn trên tường, lớp mút trong ghế sofa, túi đựng rác, dầu gội trong phòng tắm: ngôi nhà của bạn có thể chứa đầy những sản phẩm giá rẻ được làm từ hóa chất Trung Quốc.

Trong nhiều năm, Trung Quốc chủ yếu sản xuất các loại hóa chất cơ bản, trong khi nhập khẩu những hóa chất có giá trị cao hơn từ châu Âu, Nhật Bản và Mỹ.

Giờ đây, ngôi nhà của bạn còn có thể đón nhận nhiều sản phẩm mới phức tạp hơn, cho thấy các doanh nghiệp Trung Quốc đang tiến lên những nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị. Đó là nhựa đàn hồi dùng làm cản ô tô, tấm pin mặt trời trên mái nhà và sợi carbon được sử dụng để chế tạo xe đạp đua.

Ảnh: Reuters

Phần lớn sự chuyển dịch này có được nhờ các khoản hỗ trợ hào phóng của Chính phủ Trung Quốc.

Theo dữ liệu của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), các doanh nghiệp hóa chất Trung Quốc nhận khoảng 75 tỷ USD tiền trợ cấp trong thập kỷ qua, với mức cao nhất vào năm 2023, khoảng 15 tỷ USD.

Theo số liệu của Trung Quốc, khoảng 5,000 doanh nghiệp hóa chất mới được thành lập trong giai đoạn 2018-2023. Điều này dẫn đến tình trạng dư thừa các loại hóa chất cơ bản dùng để sản xuất những mặt hàng như giày dép và chất kết dính. Các nhà máy buộc phải ngừng hoạt động một phần, trong khi các nhà sản xuất tìm cách đẩy lượng hàng tồn kho sang thị trường nước ngoài.

Trong năm qua, BASF, Dow, LyondellBasell, Sumitomo Chemical, INEOS và Mitsubishi Chemical đều cảnh báo nhà đầu tư rằng sự cạnh tranh ngày càng gay gắt từ Trung Quốc về giá cả và quy mô sản xuất đang đe dọa lợi nhuận của họ.

Một nhân viên làm việc tại dây chuyền sản xuất cáp USB trong một nhà máy sản xuất phụ kiện nhựa ở Đông Quan, Trung Quốc, ngày 2/4/2026. REUTERS/Go Nakamura

Thiết bị nhà máy

Hãy hình dung một quốc gia nhập khẩu lượng lớn hàng hóa từ Trung Quốc. Thâm hụt thương mại với nước này đã trở thành vấn đề chính trị. Các nhà máy phải đóng cửa, người lao động mất việc.

Giải pháp thoạt nhìn có vẻ đơn giản: xác định những mặt hàng Trung Quốc bán với giá quá rẻ, áp thuế lên chúng và khôi phục ngành sản xuất trong nước bằng cách xây dựng nhà máy mới. Đây cũng là mục tiêu mà Tổng thống Mỹ Donald Trump theo đuổi.

Nhưng có một vấn đề: Trung Quốc đã trở thành nơi sản xuất ra chính những nhà máy. Xuất khẩu robot công nghiệp của nước này tăng hơn 300% kể từ năm 2015, giành thị phần từ các nhà sản xuất Mỹ, Đức và Italy, trong khi lượng hàng xuất khẩu của các đối thủ này suy giảm. Trung Quốc cũng đã vượt Đức để trở thành nước xuất khẩu máy công cụ lớn nhất thế giới.

Ảnh: Reuters

Châu Âu vẫn thống trị lĩnh vực hàng hóa tư liệu sản xuất, nhưng vị thế đang dần suy yếu. Theo ước tính của Goldman Sachs, châu Âu hiện chiếm 43% nhu cầu toàn cầu tính theo khối lượng, giảm từ 54% năm 2005. Trong khi đó, thị phần của Trung Quốc tăng từ 7% lên 24%.

Các thiết bị quang học của Đức và máy móc sản xuất chip của Hà Lan vẫn khó bị sao chép. Tuy nhiên, Trung Quốc đang nhanh chóng tiến lên những nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị đối với nhiều loại máy móc phổ thông hơn nhưng vẫn thiết yếu để vận hành một nhà máy.

Một nữ công nhân làm việc tại nhà máy của Công ty Công nghiệp nặng Tianye Tolian ở Tần Hoàng Đảo, Trung Quốc, ngày 2/12/2016. REUTERS/Thomas Peter

“Việc xây dựng một nhà máy có thể đòi hỏi máy móc Trung Quốc, nhưng vấn đề lớn hơn là bản thân quy trình sản xuất nhiều khả năng vẫn phụ thuộc vào các linh kiện sản xuất tại Trung Quốc”, Fred Neumann, kinh tế trưởng phụ trách châu Á của HSBC, nhận định.

Ô tô

“Chiếc xe này chẳng thể giúp bạn thu hút người khác giới, thậm chí cả người cùng giới”. Đó là câu mở đầu trong một bài đánh giá mẫu SUV Leapmotor 7 của Trung Quốc. Jeremy Clarkson, cây bút bình luận ô tô nổi tiếng người Anh, còn gay gắt hơn khi nói về mẫu BYD Seal 6, ví chiếc xe với “keo dán giấy dán tường của Trung Quốc gắn thêm cần gạt nước kính chắn gió”.

Tuy nhiên, người lái xe ở châu Âu dường như không đồng tình với những đánh giá đó. Theo Hiệp hội Các nhà sản xuất ô tô châu Âu, doanh số các mẫu xe do Leapmotor sản xuất tại châu Âu tăng 558% trong nửa đầu năm nay so với cùng kỳ năm 2025, trong khi doanh số các mẫu xe BYD tăng 146%.

Khách tham quan ngắm nhìn một chiếc BYD Seal tại sự kiện ra mắt của hãng xe điện Trung Quốc BYD ở Buenos Aires, Argentina, ngày 8/10/2025. REUTERS/Alessia Maccioni

Ô tô Trung Quốc giá rẻ đã trở thành hình ảnh tiêu biểu cho sự bùng nổ xuất khẩu của nước này, thúc đẩy Mỹ và châu Âu dựng lên các rào cản thương mại nhằm bảo vệ những nhà sản xuất ô tô trong nước trước sức ép cạnh tranh từ Trung Quốc.

Ảnh: Reuters

Những chiếc xe này được ưa chuộng vì giá rẻ. Và chúng rẻ vì số lượng sản xuất quá lớn, trong khi các nhà máy Trung Quốc không thể tiêu thụ hết sản phẩm tại thị trường nội địa.

Kết quả là giá trị xuất khẩu ô tô của Trung Quốc tăng vọt 1,871% kể từ năm 2015. Đà tăng tốc rõ rệt từ năm 2020, khi các nhà sản xuất buộc phải tìm kiếm người mua ở nước ngoài.

Gợi nhớ đến cú sốc hàng hóa Nhật Bản trong thập niên 1980, châu Âu và Mỹ đã đáp trả bằng cách dựng lên các rào cản thương mại đối với ô tô Trung Quốc.

Thiết bị gia dụng thông minh

Trung Quốc không có nhiều bãi cỏ, nhưng lại có rất nhiều máy cắt cỏ robot. Do thị trường nội địa gần như không tồn tại, các nhà sản xuất Trung Quốc buộc phải bán sản phẩm ra nước ngoài và đang nhanh chóng lấn át các đối thủ quốc tế.

Dù từ lâu là nhà sản xuất hàng điện tử giá rẻ hàng đầu thế giới, các doanh nghiệp Trung Quốc hiện ngày càng mở rộng sang phân khúc thiết bị gia dụng thông minh cao cấp.

Điều này giúp họ tìm ra những cách thức mới để khai thác thương mại các công nghệ AI, dữ liệu lớn và định vị vệ tinh từng phát triển nhằm tận dụng làn sóng bùng nổ của ngành công nghiệp ô tô được nhà nước hậu thuẫn, một lĩnh vực hiện đã bão hòa. Chẳng hạn, máy cắt cỏ robot sử dụng công nghệ định vị vệ tinh có độ chính xác cao tương tự hệ thống hỗ trợ lái trên xe điện để lập bản đồ bãi cỏ và hoạt động trong những ranh giới ảo.

Các doanh nghiệp Trung Quốc đang sản xuất những thiết bị này với tốc độ khiến các đối thủ phương Tây chịu thiệt hại nặng nề.

iRobot, công ty có trụ sở tại bang Massachusetts đứng sau dòng máy hút bụi robot Roomba, đã nộp đơn xin phá sản vào tháng 12 năm ngoái sau khi mất thị phần vào tay các đối thủ Trung Quốc như Picea. Picea là nhà sản xuất thiết bị gia dụng tại trung tâm công nghệ Thâm Quyến, miền nam Trung Quốc. Công ty này từng là nhà cung cấp cho iRobot nhưng hiện đã trở thành chủ sở hữu của hãng.

Đối với các nhà sản xuất máy cắt cỏ robot, thị trường châu Âu đang mang lại cơ hội lớn. Châu lục này là thị trường tiêu thụ máy cắt cỏ robot lớn nhất thế giới, và các doanh nghiệp Trung Quốc đã nhanh chóng chiếm lĩnh một phần đáng kể.

Một công nhân làm việc trên dây chuyền sản xuất robot hút bụi tại nhà máy của Matsutek ở Thâm Quyến, Trung Quốc, ngày 9/8/2019. REUTERS/Jason Lee

Tháng 11 năm ngoái, Brussels mở cuộc điều tra chống bán phá giá sau khi một nhà sản xuất trong khu vực khiếu nại rằng các đối thủ Trung Quốc đang bán sản phẩm thấp hơn khoảng 40% so với giá của họ.

Mỹ là bên chịu thiệt hại lớn nhất từ việc Trung Quốc mở rộng sang thị trường máy cắt cỏ chạy bằng động cơ. Giá trị xuất khẩu của Mỹ giảm xuống còn 746 triệu USD trong năm ngoái, từ mức 1 tỷ USD năm 2023. Trong khi đó, xuất khẩu của Trung Quốc tăng hơn gấp đôi, từ 1.3 tỷ USD lên 2.8 tỷ USD.

Vũ Hạo

FILI

– 12:00 31/10/2026