Gọi hươu là “ngựa” | Vietstock

Gọi hươu là “ngựa”

Cuối tháng 9/2026, các nhà ngoại giao Mỹ ở nước ngoài nhận được một chỉ dẫn mà nghề của họ hiếm khi phải nhận. Từ nay, trong mọi trao đổi chính thức, hãy nói “super intelligence” (siêu trí tuệ) chứ đừng nói “artificial intelligence” (trí tuệ nhân tạo). Không có công nghệ nào mới được phát minh, không một phòng thí nghiệm nào công bố điều gì khiến phải đặt lại tên cho cả một ngành. Thứ đã thay đổi chỉ là một từ, và thứ phải thay đổi theo là cách vài nghìn con người mô tả công việc của mình.

Nguồn gốc của chỉ dẫn ấy nằm ở phiên họp Đại hội đồng Liên hợp quốc ngày 25/09/2026, nơi Tổng thống Donald Trump nói rằng ông không muốn nghe hai chữ trí tuệ nhân tạo nữa, vì “nhân tạo” nghe như một thứ đồ giả trong khi thứ đang được nói tới thì rất mạnh. Năm ngày sau, ngày 30/09, ông ký sắc lệnh mang tên “Inaugurating the Era of Super Intelligence”. Nội dung cốt lõi của nó là: Các cơ quan liên bang phải dùng “Super Intelligence” và “SI” trong văn bản và trao đổi chính thức, còn nhánh hành pháp sẽ thôi thừa nhận cách dùng “Artificial Intelligence” và “AI” trong các bối cảnh áp dụng.

Từ bị thôi thừa nhận, và cái không bị động tới

Sắc lệnh có một điều khoản đi theo hướng ngược lại. Các quy định, hợp đồng và văn bản đã ban hành thì không phải sửa, nghĩa là từ ngày 30/09/2026, nước Mỹ vận hành hai bộ từ vựng song song. Một bộ dùng cho những gì sẽ viết ra từ nay, và một bộ nằm trong hàng nghìn trang quy định, điều khoản thầu, chuẩn kỹ thuật và cam kết quốc tế đã ký, nơi cái tên cũ vẫn còn nguyên và vẫn có hiệu lực.

Phần khó nhất được giao cho cố vấn khoa học và công nghệ Michael Kratsios, với thời hạn 60 ngày để bàn với người đứng đầu các cơ quan xem nên thay cái tên mới vào định nghĩa luật định đến mức nào. Thời hạn ấy bộc lộ sự chênh lệch rõ nhất của toàn bộ câu chuyện. Đổi một cái tên trong lời nói mất một ngày, còn gỡ cái tên cũ ra khỏi chỗ nó đang gánh nghĩa vụ pháp lý thì phải xin hai tháng để trả lời xem có làm được hay không.

Chuyện con hươu ở sân triều nhà Tần

Hơn hai nghìn năm trước, Triệu Cao dắt một con hươu vào triều đình Tần Nhị Thế và gọi nó là ngựa. Vua cười, bảo đó là hươu. Triệu Cao quay sang hỏi quần thần. Một số người nói hươu, một số người nói ngựa, một số người im lặng. Sử ký chép lại rằng sau đó những người nói hươu lần lượt bị hại. Việc ấy xảy ra năm 207 trước Công nguyên, và nhà Tần sụp đổ chỉ một năm sau đó.

Điều đáng nhớ của điển tích này không nằm ở chỗ ai cũng biết đó là con hươu. Ai cũng biết. Nó nằm ở chỗ câu hỏi được đặt ra không phải để tìm sự thật, mà để đo xem ai sẵn sàng đi theo. Con hươu, con vật duy nhất trong cả câu chuyện, chỉ là thước đo. Và vì thế cách phản ứng nhanh nhất luôn là nói đúng từ chứ không phải nói đúng vật.

Phản ứng của giới công nghệ Mỹ trong tuần qua khớp với khuôn mẫu đó đến mức kỳ lạ. Elon Musk thông báo đổi tên SpaceXAI thành SpaceXSI, nói rõ là theo đúng lời kêu gọi của Tổng thống. Việc đổi tên ấy mất vài giờ và không đòi hỏi viết lại một dòng mã nào. Thượng nghị sĩ Mark Warner thì nói rằng đổi cách gọi không xử lý được bất kỳ rủi ro nào của các hệ thống ngày càng mạnh.

Kuala Lumpur đi tìm một định nghĩa

Cùng khoảng thời gian này, Malaysia đi theo chiều ngược lại. Ngày 10/07/2026, Văn phòng AI quốc gia mở tham vấn công khai cho Dự luật Quản trị trí tuệ nhân tạo, nhận góp ý đến 31/07/2026, và dự kiến trình Quốc hội trong quý 1/2027. Dự luật chia rủi ro thành ba tầng, từ mức không chấp nhận được, đến mức cao, đến mức thấp, với nghĩa vụ tăng dần theo mức độ thiệt hại có thể gây ra, và lập một cơ quan trung ương phụ trách ba mảng an toàn, điều tra xử lý, và thúc đẩy ứng dụng.

Một dự luật như thế không thể tránh được việc phải viết ra bằng chữ, rằng thứ gì là một hệ thống trí tuệ nhân tạo và thứ gì không, bởi mọi nghĩa vụ trong đó đều neo vào định nghĩa ấy. Nếu cái tên mơ hồ, tầng rủi ro không gắn được vào đâu. Đó là lý do một bên mất 265 ngày tính từ lúc mở tham vấn đến lúc dự kiến trình Quốc hội, còn một bên chỉ mất một chữ ký.

Bốn tháng cho thứ chưa có tên chung

Ngày 03/10/2026, Nhà Trắng lập Tổ công tác Siêu trí tuệ, do Giám đốc Tình báo quốc gia Jay Clayton đứng đầu, với sự tham gia của Phó Tổng thống JD Vance, Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth, Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent, Chánh văn phòng Susie Wiles và Phó chánh văn phòng Richard Walters, cùng hai cố vấn bên ngoài là David Sacks và Condoleezza Rice.

Tổ công tác có 120 ngày để nộp một báo cáo đánh giá rủi ro, cơ hội phát triển, và xác định những chức năng nào nhà nước liên bang nên đảm nhận. Trước đó năm ngày, ngày 29/09, Nhà Trắng đã ký Thỏa ước Siêu trí tuệ với sáu công ty gồm Anthropic, Google, Meta, Nvidia, OpenAI và xAI.

Bốn tháng để trả lời câu hỏi nhà nước nên nắm phần nào không phải là ngắn, nếu phạm vi đã rõ. Nhưng phạm vi lại đang nằm trong tay cuộc rà soát 60 ngày của ông Kratsios, và cuộc rà soát đó cũng chưa biết sẽ kết luận ra sao. Bản quy hoạch quản trị, vì thế, đang được viết trước khi biết chắc nó sẽ gắn vào từ nào trong luật.

Việc mà một phòng pháp chế sẽ phải làm

Với doanh nghiệp, hệ quả cụ thể không nằm ở chỗ gọi công nghệ bằng tên gì trong thông cáo báo chí. Nó nằm ở chỗ mọi nghĩa vụ tuân thủ đều bám vào một thuật ngữ, và thuật ngữ đó vừa bị tách khỏi cách gọi chính thức mà không được gỡ khỏi các văn bản đang có hiệu lực. Một hợp đồng ký với cơ quan liên bang năm 2025 vẫn ràng buộc theo cái tên cũ, một hồ sơ nộp sau ngày 30/09/2026 lại phải dùng cái tên mới, và một chuẩn kỹ thuật được viện dẫn chéo giữa hai văn bản ấy thì treo giữa hai cách gọi.

Với doanh nghiệp Việt Nam bán phần mềm hoặc dịch vụ dữ liệu cho đối tác Mỹ, việc phải làm cũng không to tát nhưng rất cụ thể, là rà lại xem điều khoản nào trong hợp đồng đang dẫn chiếu tới một định nghĩa pháp lý, và định nghĩa đó nằm trong văn bản ban hành trước hay sau mốc 30/09/2026. Còn với thị trường khu vực, bản dự luật của Malaysia mới là thứ đáng theo dõi hơn, vì nó sẽ là văn bản đầu tiên trong khối ASEAN viết ra bằng chữ cái ranh giới mà ai cũng sẽ phải dùng lại.

Trong câu chuyện ở sân triều nhà Tần, con hươu không hề thay đổi. Nó vẫn là con hươu, kể cả sau khi mọi người đã thôi gọi nó là hươu. Thứ thay đổi là những người đứng quanh nó, và thứ bị mất đi là khả năng dùng chung một cái tên để nói về cùng một vật. Một bức điện gửi các đại sứ quán, xét cho cùng, cũng chỉ làm đúng chừng đó việc.

LH

FILI

– 12:00 11/10/2026