Sau nghĩa vụ tái chế là một thị trường cho đổi mới?

Thiết kế thế nào, lựa chọn vật liệu gì, khả năng tái chế ra sao, chi phí và nguồn cung có đáp ứng được hay không – những câu hỏi trước đây chủ yếu xuất hiện sau khi sản phẩm được đưa ra thị trường nay phải được tính đến ngay từ đầu.

Trách nhiệm với bao bì sau sử dụng tác động tới quyết định của doanh nghiệp

Trong nhiều năm, câu chuyện rác thải nhựa chủ yếu được nhìn ở khâu thu gom, phân loại và xử lý sau sử dụng. EPR đặt trách nhiệm thu hồi, tái chế vào bài toán sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp, qua đó thúc đẩy việc xem xét khả năng tái chế ngay khi thiết kế sản phẩm và lựa chọn vật liệu bao bì.

Bà Lê Thị Hồng Nhi, Phó Tổng Giám đốc Truyền thông, Đối ngoại và Phát triển bền vững, Unilever Việt Nam, cho biết kinh tế tuần hoàn đang tác động trực tiếp hơn tới các quyết định về thiết kế bao bì, lựa chọn vật liệu, chi phí và vận hành. Với EPR, doanh nghiệp cần tính đến việc thu hồi, tái chế vật liệu trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, thay vì chỉ đề cập trong báo cáo phát triển bền vững.

Những yêu cầu này thể hiện rõ ở bao bì mềm. Để chống ẩm, hạn chế oxy xâm nhập và bảo đảm chất lượng sản phẩm trong suốt thời hạn sử dụng, bao bì có thể cần kết hợp nhiều lớp vật liệu. Cấu trúc này giúp bảo vệ sản phẩm nhưng cũng có thể khiến việc phân loại và tái chế khó hơn. Do đó, khả năng tái chế cần được tính đến ngay khi thiết kế, thay vì chờ xử lý khi bao bì đã trở thành chất thải.

Các khó khăn trong từng khâu cũng đặt ra nhu cầu về giải pháp mới. Bao bì khó tái chế cần được cải tiến về thiết kế, vật liệu hoặc công nghệ xử lý. Nguồn vật liệu sau sử dụng thiếu ổn định đòi hỏi cải thiện việc thu gom, phân loại và kiểm soát chất lượng đầu vào. Yêu cầu quản lý, báo cáo làm tăng nhu cầu về công cụ theo dõi, đo lường và truy xuất dòng vật liệu. Ở góc độ thị trường, EPR tạo thêm động lực để doanh nghiệp tìm lời giải cho những vấn đề này. Tuy nhiên, có nhu cầu chưa có nghĩa là đã có một thị trường sẵn sàng tiếp nhận các giải pháp mới.

Khi đổi mới sáng tạo cần đi cùng khả năng ứng dụng

Một công nghệ có thể hoạt động tốt ở quy mô thử nghiệm nhưng chưa đủ điều kiện để ứng dụng rộng rãi. Trong kinh tế tuần hoàn, việc mở rộng còn phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu ổn định, chất lượng đầu ra đáp ứng yêu cầu của bên mua, hạ tầng thu gom – xử lý phù hợp và chi phí vận hành hợp lý.

Đây cũng là những khó khăn trong quá trình triển khai EPR. Hạ tầng thu gom, phân loại và tái chế tại nhiều nơi chưa đồng đều; nguồn vật liệu sau phân loại thiếu ổn định; việc tiêu thụ vật liệu tái chế còn gặp trở ngại. Nếu chưa giải quyết được những vấn đề này, một công nghệ tốt vẫn có thể dừng ở quy mô thử nghiệm.

Theo Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), EPR chỉ phát huy hiệu quả khi hạ tầng, cơ chế tổ chức thực hiện, chính sách khuyến khích và công cụ giám sát được phát triển đồng bộ. Việc hoàn thành thủ tục hay nghĩa vụ tài chính cần đi cùng kết quả thu gom, tái chế thực tế, để sản phẩm, bao bì sau sử dụng trở thành nguồn vật liệu cho sản xuất.

Vì vậy, nhu cầu mua công nghệ của một doanh nghiệp chưa đủ để giải pháp được triển khai. Các bên thu gom, phân loại, tái chế và sử dụng vật liệu đầu ra cũng cần tham gia, với yêu cầu chất lượng và trách nhiệm rõ ràng ở từng khâu.

Với doanh nghiệp, quyết định ứng dụng phụ thuộc vào hiệu quả mà giải pháp mang lại. Công nghệ phải xử lý đúng vấn đề, tạo ra giá trị tương xứng với chi phí, đảm bảo chất lượng và nguồn cung, đồng thời phù hợp với hoạt động hiện có và có rủi ro vận hành trong khả năng kiểm soát.

Khó khăn vì thế không hẳn là thiếu ý tưởng. Doanh nghiệp có thể biết mình đang gặp vấn đề gì nhưng chưa xác định đủ rõ yêu cầu kỹ thuật, chi phí và điều kiện sử dụng để bên phát triển công nghệ đưa ra phương án phù hợp. Trong khi đó, các nhóm khởi nghiệp hoặc nghiên cứu có thể dành nhiều thời gian hoàn thiện giải pháp trước khi tiếp xúc với bên sẽ sử dụng nó.

Đây cũng là một trong những bài học của Cuộc thi Giải pháp Đổi mới Tuần hoàn Nhựa – PCIC 2024. Khi doanh nghiệp sở hữu thương hiệu và các đối tác trong chuỗi giá trị tham gia sớm, các nhóm phát triển giải pháp có thể đối chiếu những giả định ban đầu với yêu cầu thực tế về kỹ thuật, chi phí, khả năng tái chế và tiềm năng mở rộng.

Theo bà Lê Thị Hồng Nhi, kế thừa kinh nghiệm đó, PCIC 2026 kết hợp tìm kiếm sáng kiến với kết nối doanh nghiệp có nhu cầu, chuyên gia kỹ thuật, nhà tái chế, nhà cung ứng và nhà đầu tư. Các kết nối này giúp đội tham gia có thêm điều kiện hoàn thiện, thử nghiệm và triển khai giải pháp sau cuộc thi.

Đây cũng là điểm nối giữa EPR và một thị trường cho đổi mới sáng tạo. EPR tạo thêm nhu cầu tìm giải pháp, nhưng để nhu cầu ấy dẫn tới đầu tư và ứng dụng, doanh nghiệp phải xác định rõ yêu cầu kỹ thuật, chi phí, quy mô và điều kiện vận hành. Khi được tiếp cận những thông tin này sớm, các nhóm phát triển có cơ sở điều chỉnh công nghệ, hạn chế đầu tư vào một hướng khó ứng dụng. Đồng thời, các đối tác thu gom, xử lý và tiêu thụ vật liệu cần có khả năng đáp ứng khi giải pháp được mở rộng.

Vì vậy, cơ hội hình thành một thị trường cho đổi mới sau nghĩa vụ tái chế cần được nhìn ở kết quả ứng dụng. Điều đáng quan tâm là những nhu cầu cụ thể của doanh nghiệp có dẫn tới đầu tư, thử nghiệm hay không, và các giải pháp có thể được triển khai ở quy mô thương mại hay vẫn dừng ở thử nghiệm.