Hợp tung và liên hoành – ván cờ tiền tệ quanh đồng USD

Hợp tung và liên hoành – ván cờ tiền tệ quanh đồng USD

Thời Chiến Quốc, khi nước Tần lớn mạnh đến mức khiến sáu nước phía đông run sợ, Tô Tần đi khắp thiên hạ thuyết phục họ liên kết lại thành một trục dọc chống Tần (kế sách hợp tung). Có lúc ông đeo ấn tướng quốc của cả sáu nước cùng lúc, và trong ít năm, Tần không dám thò quân ra khỏi cửa ải Hàm Cốc. Nhưng liên minh của những kẻ khác nhau về lợi ích luôn mong manh. Trương Nghi, cũng là môn đệ Quỷ Cốc Tử, dùng kế liên hoành, lôi kéo từng nước bằng lời hứa riêng, mua chuộc kẻ này, dọa nạt kẻ kia để bẻ gãy trục dọc ấy từ bên trong. Rốt cuộc hợp tung tan rã, và nước Tần thâu tóm thiên hạ.

Hai ngàn ba trăm năm sau, một ván cờ với thế trận không khác là bao đang diễn ra quanh đồng USD. Khối BRICS (nay đã mở rộng thành mười thành viên cùng một loạt đối tác) đóng vai những nước muốn hợp tung để bớt lệ thuộc vào đồng bạc xanh. Còn Washington, với mạng lưới thỏa thuận thương mại song phương và những lá thư thuế quan gửi riêng từng nước, đang chơi đúng ván bài liên hoành.

Nghịch lý của đồng bạc xanh

Trước khi bàn ai thắng, hãy nhìn vào những con số. Đồng USD hiện chiếm khoảng 57% dự trữ ngoại hối toàn cầu tính đến quý 3/2025 theo số liệu IMF, mức thấp nhất trong hai thập kỷ. Thoạt nghe, đó là bằng chứng cho thấy ngôi vị đồng USD đang lung lay. Nhưng ở một mặt trận khác, đồng USD lại mạnh lên, nó có mặt trong khoảng 89% mọi giao dịch ngoại hối (theo dữ liệu của Ngân hàng Thanh toán Quốc tế) tăng so với mức 84% của năm 2022.

Đồng USD đang mất dần thị phần trong kho dự trữ, nhưng vẫn siết chặt vai trò làm phương tiện thanh toán và định giá của thương mại thế giới. Người ta có thể muốn giữ ít USD hơn, nhưng khi cần mua bán, vay mượn hay phòng vệ, họ vẫn buộc phải đi qua đồng tiền ấy. Sự xói mòn, nếu có, diễn ra ở lớp dự trữ chứ chưa chạm tới lớp thanh toán.

Vàng, chứ không phải một đồng tiền đối thủ

Và điều thú vị là cuộc rời bỏ đồng USD trong dự trữ không chảy sang một đồng tiền đối thủ nào, mà chảy vào vàng. Chính các ngân hàng trung ương của những nền kinh tế mới nổi (Trung Quốc, Nga, Thổ Nhĩ Kỳ đứng đầu) là những người mua ròng lớn nhất suốt một thập kỷ qua. Ngân hàng Trung ương Trung Quốc đã tăng tốc gom vàng, từ nhịp khoảng một tấn mỗi tháng lên năm tấn trong tháng 3 và tám tấn trong tháng 4 năm nay. Một khảo sát của Hội đồng Vàng Thế giới cho thấy 95% ngân hàng trung ương (tỷ lệ cao nhất từng ghi nhận) kỳ vọng dự trữ vàng toàn cầu sẽ còn tăng trong mười hai tháng tới, và 43% dự định tự mình mua thêm.

Điều đó hé lộ bản chất thật của phong trào hợp tung tiền tệ ngày nay: Nó không tìm cách dựng lên một hoàng đế mới thay thế đồng USD, mà chỉ cố gắng bớt phụ thuộc vào một tài sản trung lập không mang quốc tịch, thứ kim loại đã làm phương tiện tích trữ từ trước khi có bất kỳ đồng tiền pháp định nào. Đó là hợp tung của sự phòng thủ, không phải của tham vọng lên ngôi.

BRICS Pay và cái gật đầu nửa vời

Trên bình diện hạ tầng, liên minh cũng đang chuyển mình. Đầu năm nay, Ngân hàng Trung ương Ấn Độ đã đề xuất kết nối các đồng tiền số của ngân hàng trung ương trong khối – đồng Rupee điện tử, Nhân dân tệ số, đồng DREX của Brazil và Dirham số của UAE như một trục xương sống cho hội nghị thượng đỉnh BRICS. Hệ thống thanh toán xuyên biên giới BRICS Pay được đặt mục tiêu triển khai quanh kỳ thượng đỉnh New Delhi giữa tháng 9 tới. Về danh nghĩa, đây là những viên gạch để dựng một con đường thanh toán không đi qua đồng đô la.

Nhưng ngay trong nội bộ, tiếng nói vẫn lệch pha. Chính ngoại trưởng Ấn Độ từng nói thẳng rằng nước này không có chủ trương thay thế đồng USD. Đó là cái gật đầu nửa vời rất tiêu biểu của một liên minh hợp tung, đồng thuận về việc giảm lệ thuộc, nhưng dè dặt trước việc công khai đối đầu, bởi mỗi thành viên đều còn quá nhiều thứ để mất trong quan hệ với Mỹ.

Vì sao hợp tung vẫn chưa thành thế?

Đây chính là chỗ kế liên hoành phát huy tác dụng. Washington không cần đánh trực diện vào khối, chỉ cần đàm phán riêng với từng nước bằng đòn bẩy tiếp cận thị trường Mỹ và các mức thuế quan khác nhau, lợi ích của các thành viên đã tự nhiên phân rã. Ấn Độ cần thị trường và công nghệ Mỹ, các nước vùng Vịnh gắn chặt với hệ thống Đô la dầu mỏ và ngay cả trong khối, sự nghi kỵ đối với đồng Nhân dân tệ cũng chẳng kém gì sự dè chừng đồng USD, không ai muốn thoát khỏi cái bóng của Washington chỉ để bước vào cái bóng của Bắc Kinh.

Cộng thêm vào đó là những thứ không thể dựng lên trong một hội nghị: Hiệu ứng mạng lưới, chiều sâu của thị trường trái phiếu kho bạc Mỹ, và một khung pháp lý mà giới đầu tư toàn cầu vẫn tin cậy hơn cả. Người quân tử hòa nhi bất đồng, hợp tác được nhưng vẫn khác biệt và chính sự khác biệt về lợi ích, chứ không phải sức mạnh của đối thủ, mới là thứ khiến trục dọc của những nước muốn thoát ly đồng USD cứ chực rời ra.

Chiếc ấn 6 nước của Tô Tần từng lấp lánh, nhưng liên minh dưới tay ông rốt cuộc vẫn tan rã. Ngôi vị của đồng USD hôm nay có lung lay, song những kẻ thách thức vẫn chưa thể đồng thuận xem ai sẽ ngồi vào chỗ trống. Và trong lịch sử của các đế chế, tiền tệ cũng như lãnh thổ, kẻ trụ lại lâu nhất thường không phải là kẻ mạnh nhất, mà là kẻ có những đối thủ không thể ngồi chung một bàn.

LH

FILI

– 12:00 13/07/2026