Thượng Hải và các giới hạn của giấc mơ trung tâm tài chính quốc tế

Thượng Hải và các giới hạn của giấc mơ trung tâm tài chính quốc tế

Trong hơn 3 thập kỷ qua, Thượng Hải đã trở thành biểu tượng cho sự trỗi dậy tài chính và thịnh vượng của Trung Quốc. Với quy mô kinh tế khổng lồ, hạ tầng tài chính hiện đại và sự hỗ trợ mạnh mẽ từ chính phủ trung ương, thành phố này từ hơn 10 năm nay đã được đặt kỳ vọng trở thành một trung tâm tài chính quốc tế (IFC). Thế nhưng, đến nay, giới phân tích đã đặt ra câu hỏi một cách thực tế: so với kỳ vọng, Thượng Hải đã tiến được bao xa, và đâu là những rào cản thực sự cho việc đạt được giấc mơ đó.

Một IFC, theo cách hiểu thực dụng, không chỉ là nơi “có nhiều ngân hàng” hay “có sàn chứng khoán lớn”. Đó là nơi dòng vốn quốc tế ra vào tự do, nơi tài sản được định giá theo chuẩn toàn cầu, và quan trọng hơn, nơi nhà đầu tư tin rằng luật chơi là ổn định, có thể dự đoán.

Nhìn từ góc độ đó, Thượng Hải có nhiều “điểm cộng” rõ ràng, nhưng cũng tồn tại những “giới hạn cấu trúc” khó vượt qua.

Nền tảng mạnh: quy mô, hạ tầng và vai trò chính sách

Trước hết là quy mô. Thượng Hải là trung tâm kinh tế lớn nhất Trung Quốc, đóng góp khoảng 4% GDP quốc gia. Đằng sau nó là một nền kinh tế đứng thứ hai thế giới, một lợi thế mà gần như không IFC mới nổi nào có được. Quy mô kinh tế nội địa đã tạo ra nhu cầu tài chính khổng lồ bao gồm tín dụng, trái phiếu, cổ phiếu, các dịch vụ quản lý tài sản. Đây có thể xem là “nguồn cầu tự nhiên” để hình thành một hệ sinh thái tài chính sâu rộng.

Về hạ tầng, Thượng Hải sở hữu một trong những thị trường vốn lớn nhất thế giới, với Sở Giao dịch Chứng khoán Thượng Hải (SSE) và sự hiện diện của các ngân hàng lớn như ICBC, Bank of China hay CCB. Thành phố cũng là trung tâm của các thử nghiệm tài chính như Free Trade Zone (FTZ), nơi cho phép mở các tài khoản thương mại đặc biệt với mức độ linh hoạt cao hơn về quản lý ngoại hối.

Một điểm đáng chú ý khác là vai trò của Thượng Hải trong quốc tế hóa đồng Nhân dân tệ (RMB). Thành phố này đã chiếm gần một nửa tổng thanh toán RMB xuyên biên giới của Trung Quốc, đồng thời thu hút phần lớn các công ty quản lý tài sản nước ngoài hoạt động tại thị trường này.

Tuy nhiên, nếu nhìn kỹ hơn, những lợi thế trên chủ yếu phản ánh “điều kiện cần”, chứ chưa phải “điều kiện đủ” của một IFC toàn cầu.

“State-led model”: Sức mạnh cũng là giới hạn

Khác với các trung tâm tài chính truyền thống như London hay New York, Thượng Hải phát triển theo mô hình “state-led”, tức là được thiết kế và thúc đẩy bởi nhà nước.

Cách tiếp cận này đã mang lại tốc độ tăng trưởng rất nhanh, ít nhất là vào những năm đầu tiên. Chính phủ có thể xây dựng hạ tầng, tạo khu thí điểm, điều phối dòng vốn, và ưu tiên phát triển các lĩnh vực chiến lược. Nhưng chính mô hình này cũng tạo ra một nghịch lý: càng được “định hướng”, thì thị trường càng khó đạt đến trạng thái tự do và tự phát, yếu tố cốt lõi của một IFC.

Một trung tâm tài chính quốc tế không chỉ cần vốn, mà cần niềm tin. Và niềm tin không thể được “thiết kế” hoàn toàn bằng chính sách.

Đồng tiền: Nút thắt lớn nhất

Lịch sử các IFC cho thấy một quy luật gần như bất biến: trung tâm tài chính toàn cầu luôn gắn với một đồng tiền quốc tế. London gắn với bảng Anh trong thời kỳ đế quốc; New York gắn với USD kể từ sau Thế chiến II.

Trong khi đó, RMB vẫn chưa đạt được vai trò này. Dù tỷ trọng trong thanh toán quốc tế đã tăng, nhưng vẫn ở mức khiêm tốn so với USD hay EUR. Quan trọng hơn, RMB chưa được tự do chuyển đổi hoàn toàn trên tài khoản vốn.

Điều này có ý nghĩa rất thực tế. Nhà đầu tư không thể tự do đưa vốn vào và rút vốn ra, do đó, lợi nhuận không thể chuyển đổi dễ dàng. Song song đó, rủi ro tỷ giá và kiểm soát vốn luôn hiện hữu.

Một IFC không chỉ là nơi “thu hút vốn”, mà còn phải là nơi “cho phép vốn rời đi”. Nếu thiếu vế thứ hai, thị trường sẽ không thể đạt được thanh khoản và độ sâu cần thiết.

Độ mở tài chính: Dòng vốn chưa thực sự “quốc tế”

Một chỉ báo quan trọng khác đó là dòng vốn quốc tế. Dữ liệu cho thấy tài khoản vốn của Trung Quốc trong những năm gần đây có xu hướng âm nhẹ, phản ánh dòng vốn gián tiếp (portfolio flows) thường xuyên rút ròng.

Điều này đi ngược lại logic của một IFC. Trong một trung tâm tài chính thực sự, dòng vốn danh mục đóng vai trò như “máu” của hệ thống. Dòng vốn đó tạo thanh khoản cho thị trường, giúp định giá tài sản theo chuẩn quốc tế, song song với việc kéo theo nhu cầu về dịch vụ tài chính như môi giới, quản lý tài sản, pháp lý…

Ở Thượng Hải, dù có các cơ chế như Stock Connect hay Bond Connect, phần lớn giao dịch vẫn đến từ nhà đầu tư nội địa. Điều này khiến cho quy mô giao dịch thị trường lớn nhưng chưa thực sự được “quốc tế hóa”.

Pháp quyền và rủi ro chính sách

Đây có lẽ là yếu tố nhạy cảm nhưng mang tính quyết định.

Các IFC hàng đầu đều dựa trên nền tảng pháp quyền ổn định, nơi quyền sở hữu được bảo vệ và tranh chấp được giải quyết độc lập. Ngược lại, tại Trung Quốc, hệ thống pháp lý vẫn chịu ảnh hưởng đáng kể từ yếu tố chính trị.

Các sự kiện như việc siết chặt đối với Ant Group hay các công ty công nghệ lớn đã để lại dấu ấn rõ ràng trong tâm lý nhà đầu tư quốc tế. Không phải vì quy mô của các biện pháp này, mà vì tính “khó dự đoán” của chúng.

Đối với thị trường tài chính, tính dự đoán được (predictability) đôi khi quan trọng hơn cả mức độ tự do.

Vấn đề cấu trúc: Ngân hàng, tín dụng và “bóng mờ”

Những hạn chế của Thượng Hải không thể tách rời khỏi cấu trúc của hệ thống tài chính Trung Quốc.

Một đặc điểm đáng chú ý là sự chi phối của chính quyền địa phương đối với các ngân hàng thương mại. Dù trên danh nghĩa đã cổ phần hóa và niêm yết, nhiều ngân hàng vẫn chịu áp lực hỗ trợ các mục tiêu chính sách của địa phương, đặc biệt là tài trợ cho hạ tầng và doanh nghiệp nhà nước.

Hệ quả là tín dụng có thể bị “chính trị hóa”, làm suy giảm hiệu quả phân bổ vốn.

Bên cạnh đó là sự tồn tại của hệ thống “ngân hàng mờ” (shadow banking), một lớp trung gian tài chính ngoài bảng cân đối, tạo ra rủi ro từ việc thiếu minh bạch.

Đối với nhà đầu tư quốc tế, đây là những “vết nứt thể chế” khiến họ khó tin rằng thị trường có thể vận hành hoàn toàn theo logic thương mại.

Nhân tài và môi trường quốc tế

So với Singapore hay Hong Kong, Thượng Hải vẫn gặp khó khăn trong việc thu hút nhân lực tài chính quốc tế. Rào cản ngôn ngữ, môi trường sống và chính sách nhập cư khiến thành phố này chưa trở thành điểm đến tự nhiên của giới tinh hoa tài chính toàn cầu.

Trong khi đó, IFC không chỉ là nơi có vốn, mà còn là nơi tập trung của con người – các chuyên gia, luật sư, nhà quản lý tài sản, ngân hàng đầu tư.

IFC không thể “xây nhanh” mà có được

Nhìn tổng thể, Thượng Hải đã hội tụ nhiều yếu tố quan trọng: quy mô, hạ tầng, công nghệ và sự hậu thuẫn chính sách. Nhưng những yếu tố quyết định hơn – tự do hóa tài khoản vốn, tính chuyển đổi của đồng tiền, pháp quyền và niềm tin – vẫn đang trong quá trình hoàn thiện.

Một trung tâm tài chính quốc tế không phải là một dự án có thể hoàn thành bằng đầu tư và quy hoạch trong vài năm. Nó là kết quả của rất nhiều thập kỷ tích lũy, nơi thể chế, thị trường và niềm tin cùng phát triển và hội tụ.

Thượng Hải đang tiến rất nhanh trong giấc mơ trở thành một trung tâm tài chính có quy mô lớn ở tầm quốc gia và khu vực. Nhưng để vươn lên ngang tầm quốc tế, như New York hay London, câu chuyện không còn nằm ở quy mô hay hạ tầng, mà nằm ở những lựa chọn thể chế sâu sắc hơn.

PGS Trương Quang Thông – Trường Kinh doanh – Đại học Kinh tế TP.HCM

FILI

– 10:00 28/05/2026