Châu Á có nguy cơ hứng cú sốc năng lượng lần hai vì chiến sự Iran

Châu Á có nguy cơ hứng cú sốc năng lượng lần hai vì chiến sự Iran

Những biện pháp ứng phó ban đầu của châu Á trước cú sốc năng lượng từ chiến sự Iran đang dần suy yếu, trong khi các tác động nghiêm trọng hơn bắt đầu lan rộng khắp khu vực.

Khi xung đột bùng phát, nhiều quốc gia châu Á đã phải khẩn cấp ứng phó với nguy cơ eo biển Hormuz – tuyến vận chuyển dầu khí huyết mạch của khu vực – bị gián đoạn.

Để giảm áp lực nguồn cung, các Chính phủ buộc phải đưa ra hàng loạt lựa chọn khó khăn như cắt giảm tiêu thụ điện dù có thể ảnh hưởng đến sản xuất công nghiệp, ưu tiên khí đốt cho hộ gia đình thay vì ngành phân bón, đồng thời xả kho dự trữ năng lượng nhằm ổn định thị trường trong ngắn hạn.

Tuy nhiên, các biện pháp này được xây dựng dựa trên kỳ vọng chiến tranh sẽ sớm kết thúc và dòng chảy năng lượng nhanh chóng trở lại bình thường. Nhưng điều đó đã không xảy ra.

Khi chưa có dấu hiệu rõ ràng về hồi kết, cuộc khủng hoảng nhiên liệu bắt đầu lan rộng khắp nhiều nền kinh tế châu Á. Giá vé máy bay, cước vận tải và hóa đơn điện nước đồng loạt tăng cao, gây áp lực lên tăng trưởng kinh tế khu vực.

Theo Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), khoảng 8.8 triệu người có nguy cơ rơi vào cảnh nghèo đói, trong khi cuộc xung đột có thể gây thiệt hại kinh tế tới 299 tỷ USD cho khu vực châu Á – Thái Bình Dương.

“Những quốc gia có ít nguồn lực để ứng phó nhất, hoặc những người tiêu dùng ít khả năng chi trả nhất, sẽ là các bên chịu tác động đầu tiên”, Samantha Gross từ Viện Brookings (Mỹ) nhận định.

Trước khi chiến sự bùng phát, nhiều Chính phủ châu Á xây dựng ngân sách dựa trên giả định giá dầu trung bình khoảng 70 USD/thùng. Các chương trình trợ giá nhiên liệu giúp duy trì mặt bằng giá ổn định. Tuy nhiên, chiến tranh đã đẩy giá dầu Brent có thời điểm tăng vọt lên gần 120 USD/thùng.

Theo Ahmad Rafdi Endut – Chuyên gia phân tích năng lượng độc lập tại Kuala Lumpur, các Chính phủ hiện đứng trước lựa chọn khó khăn: Tiếp tục duy trì các khoản trợ giá tốn kém để giữ ổn định xã hội, hay cắt giảm trợ cấp và chấp nhận chuyển phần chi phí tăng cao sang người dân.

Châu Á bắt đầu hứng “làn sóng tác động thứ hai”

Tại Ấn Độ, việc ưu tiên chuyển nguồn nhiên liệu sang khí đốt phục vụ nấu ăn cho khoảng 330 triệu hộ gia đình đã khiến nguồn cung cho các nhà máy sản xuất phân bón bị thu hẹp.

Giá phân bón tăng mạnh, trong khi nguy cơ lượng mưa suy yếu do El Niño đang trở thành mối lo lớn đối với quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới.

Ấn Độ từ lâu dựa vào các chương trình trợ cấp để bảo vệ 1.4 tỷ dân khỏi cú sốc giá năng lượng. Tuy nhiên, vào ngày 10/05, Thủ tướng Narendra Modi đã kêu gọi người dân ưu tiên sử dụng hàng nội địa và hạn chế du lịch nước ngoài nhằm tiết kiệm ngoại tệ.

Ông cũng khuyến khích làm việc tại nhà, sử dụng phương tiện công cộng để giảm tiêu thụ nhiên liệu, đồng thời đề nghị nông dân cắt giảm một nửa lượng phân bón sử dụng.

Tại Philippines, Chính phủ nhanh chóng chuyển sang mô hình làm việc 4 ngày/tuần nhằm tiết kiệm nhiên liệu, đồng thời triển khai trợ cấp mục tiêu cho các hộ gia đình thu nhập thấp.

Tuy vậy, Fitch Ratings cho biết phần lớn người dân vẫn phải gánh chi phí năng lượng tăng cao, khiến hoạt động kinh doanh tại các đô thị lớn như Manila chậm lại đáng kể.

Trong khi đó, Thái Lan buộc phải từ bỏ chính sách áp trần giá dầu diesel chưa đầy một tháng sau khi xung đột bùng phát do quỹ trợ giá cạn kiệt. Chính phủ nước này hiện phải cắt giảm nhiều khoản chi khác để ứng phó với giá dầu cao trong khi vẫn cố kiểm soát thâm hụt ngân sách.

Tình trạng thiếu nhiên liệu cũng buộc các quốc gia thiếu nguồn lực tài chính như Pakistan và Bangladesh phải mua dầu và khí đốt theo giá thị trường hiện tại – vốn cao hơn và biến động mạnh hơn các hợp đồng dài hạn.

Điều này làm tăng chi phí nhập khẩu và tạo thêm áp lực lên nguồn dự trữ ngoại hối vốn đã hạn chế của họ.

Theo chuyên gia Endut, các Chính phủ có thể tiếp tục duy trì trợ cấp nhiên liệu bằng cách cắt giảm chi tiêu ở các lĩnh vực khác như phúc lợi xã hội, hoặc vay nợ nhiều hơn và chấp nhận rủi ro lạm phát cao hơn.

Trong khi đó, nếu cắt giảm trợ cấp và chuyển chi phí sang người dân, các Chính phủ cũng đối mặt nguy cơ khiến cử tri bất mãn.

Một khi các gói trợ giá dần cạn kiệt và lạm phát bắt đầu tăng mạnh, nhiều quốc gia có thể phải đối mặt với điều mà các chuyên gia gọi là “quả bom hẹn giờ tài khóa”.

Châu Á khó thoát áp lực năng lượng trong thời gian tới

Ngay cả khi chiến tranh kết thúc, áp lực năng lượng tại châu Á cũng khó sớm được giải tỏa.

Theo Samantha Gross, Chuyên gia từ Viện Brookings, hoạt động thương mại dầu khí toàn cầu sẽ không thể phục hồi ngay lập tức, trong khi việc khởi động lại sản xuất cần thêm thời gian.

Quá trình sửa chữa cơ sở hạ tầng bị hư hại, tái vận hành các nhà máy và nối lại hoạt động vận chuyển năng lượng từ Trung Đông tới các thị trường tiêu thụ có thể kéo dài nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng.

Các chuyên gia cho rằng châu Âu cũng sẽ chịu tác động tương tự châu Á nhưng chậm hơn khoảng 4 tuần.

Tại Mỹ, người tiêu dùng cũng đang chịu áp lực khi giá xăng tăng mạnh trên toàn quốc. Tuy nhiên, theo Henning Gloystein từ Eurasia Group, Đông Nam Á hiện là khu vực chịu tác động nặng nề nhất từ cuộc khủng hoảng năng lượng.

“Tình trạng thiếu nhiên liệu này sẽ còn trở nên tồi tệ hơn”, ông cảnh báo.

Không chỉ châu Á, nhiều khu vực khác trên thế giới cũng bắt đầu chịu tác động từ cú sốc năng lượng do chiến tranh Iran gây ra.

Tại châu Phi, chi phí năng lượng và nhập khẩu tăng mạnh đang gây áp lực lớn lên ngân sách, làm thâm hụt tài khóa gia tăng và đẩy lạm phát lên cao.

Ở Mỹ Latin và Caribe, triển vọng tăng trưởng kinh tế cũng bị ảnh hưởng tiêu cực khi giá năng lượng leo thang và hoạt động thương mại chậm lại.

Ted Krantz – CEO công ty quản trị rủi ro chuỗi cung ứng Interos.ai – cảnh báo các gián đoạn phức tạp trong chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ tiếp tục gây ra các tác động dây chuyền trên toàn cầu.

Theo Maria Monica Wihardja từ Viện ISEAS-Yusof Ishak (Singapore), cuộc khủng hoảng hiện nay cũng cho thấy cuộc khủng hoảng cũng cho thấy tầng lớp trung lưu tại châu Á đang trở nên mong manh hơn, khi nhiều người có nguy cơ rơi trở lại cảnh nghèo đói.

Bà cho rằng cú sốc năng lượng sẽ dần tái định hình các nền kinh tế Đông Nam Á, từ thị trường lao động đến cách các quốc gia chuẩn bị cho những cuộc khủng hoảng năng lượng trong tương lai.

Trước áp lực ngày càng lớn, nhiều nước đã bắt đầu thúc đẩy các giải pháp dài hạn như đa dạng hóa nguồn cung nhiên liệu hóa thạch, phát triển điện hạt nhân và mở rộng năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện mặt trời.

Theo Albert Park từ Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), cuộc chiến đang khiến rủi ro địa chính trị đang trở thành rủi ro lớn nhất đối với triển vọng kinh tế Đông Nam Á và trực tiếp làm suy giảm tăng trưởng khu vực.

“Cuộc chiến càng kéo dài, các tác động tiêu cực sẽ càng lớn”, ông nhận định.

Vũ Hạo

FILI

– 09:46 12/05/2026