Cú sốc dầu Iran gợi lại ký ức khủng hoảng tài chính châu Á 1997, lần này sẽ khác?

Cú sốc dầu Iran gợi lại ký ức khủng hoảng tài chính châu Á 1997, lần này sẽ khác?

Một tháng sau cú gián đoạn nguồn cung dầu nghiêm trọng, những tổn thương kinh tế lan rộng khắp châu Á đang làm dấy lên một câu hỏi đáng lo ngại: Liệu kịch bản năm 1997 có lặp lại?

Những điểm tương đồng rất dễ nhận thấy. Đồng tiền các nước châu Á đang chịu áp lực, làm dấy lên nguy cơ dòng vốn rút ra. Chi phí năng lượng tăng vọt buộc các Chính phủ triển khai biện pháp khẩn cấp, trong khi các ngân hàng trung ương phải sử dụng dự trữ ngoại hối. Tại Thái Lan, nhà chức trách đã bắt đầu phân phối xăng theo hạn mức. Ở Philippines, giá nhiên liệu tăng mạnh khiến Chính phủ phải ban bố tình trạng khẩn cấp quốc gia.

Khắp khu vực, thâm hụt thương mại gia tăng và kỳ vọng lạm phát leo thang khiến nhiều người nhớ lại cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997.

Tuy nhiên, các nhà kinh tế cho rằng những điểm tương đồng này phần lớn chỉ mang tính bề mặt, nhờ vào cơ chế tỷ giá linh hoạt hơn và dự trữ ngoại hối dồi dào hơn, giúp hấp thụ phần nào cú sốc.

“Khủng hoảng có thể mang nhiều hình dạng, và hình dạng của cuộc khủng hoảng [Iran] lần này hoàn toàn khác”, ông David Lubin, Chuyên gia tại Chatham House, nhận định.

Ông cho biết khủng hoảng năm 1997 xuất phát từ “sự kết hợp độc hại của tỷ giá cố định, nợ nước ngoài ngắn hạn cao, dự trữ ngoại hối thấp và thâm hụt tài khoản vãng lai lớn”.

“Hiện nay, các nền kinh tế châu Á – chính nhờ bài học từ cuối những năm 1990 – đã được bảo vệ tốt hơn nhiều”.

Cấu trúc tài chính của khu vực cũng đã “thay đổi đáng kể trong ba thập kỷ qua”, với thị trường nội địa sâu hơn, cơ sở nhà đầu tư rộng hơn và mức độ phụ thuộc vào vốn ngắn hạn từ nước ngoài thấp hơn, theo ông Fesa Wibawa, Chuyên gia từ Aberdeen Investments.

Điều này giúp giảm nguy cơ dòng vốn rút đột ngột và việc buộc phải giảm đòn bẩy – những yếu tố từng gây ra khủng hoảng năm 1997.

Khủng hoảng 1997 là cú sốc tài khoản tài chính, khi dòng vốn ngân hàng cạn kiệt. Trong khi đó, cuộc khủng hoảng hiện tại là cú sốc tài khoản vãng lai, do nguồn cung dầu và sản phẩm năng lượng bị gián đoạn, theo ông Brad Setser từ Hội đồng Quan hệ Quốc tế.

“Một bên là cú sốc tài chính, bên kia là cú sốc dầu vật chất hoặc nguồn cung. Và đối với các nền kinh tế châu Á chịu ảnh hưởng nặng nhất, khủng hoảng 1997-1998 là cú sốc lớn hơn nhiều”, ông cho biết.

Năm 1997, các nền kinh tế Đông Nam Á tích lũy lượng lớn nợ ngắn hạn bằng đồng USD, trong khi duy trì tỷ giá gần cố định và dự trữ ngoại hối thấp. Khi dòng vốn đầu cơ rút đi, Thái Lan, Indonesia, Philippines và Malaysia buộc phải phá giá tiền tệ, gây ra làn sóng vỡ nợ và suy thoái sâu.

Hiện nay, thách thức lớn nhất đối với châu Á là việc eo biển Hormuz bị “bóp nghẹt”, khiến khoảng một phần ba nguồn cung dầu cần thiết cho khu vực bị gián đoạn. Trong tổng nhu cầu khoảng 30 triệu thùng/ngày, có tới 10 triệu thùng không thể lưu thông. Giá dầu diesel và nhiên liệu máy bay cũng tăng mạnh.

Dự trữ ngoại hối của Hàn Quốc hiện vượt 400 tỷ USD, tăng mạnh so với mức 30-40 tỷ USD trong giai đoạn 1997-1998. Thị trường trái phiếu nội địa của nước này cũng đạt khoảng 3,500 ngàn tỷ Won (tương đương 2.3 ngàn tỷ USD), với khoảng 21% do nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ – một “lá chắn” mà trước đây không có.

Dự trữ ngoại hối của Ấn Độ hiện khoảng 688 tỷ USD sau nhiều đợt can thiệp để hỗ trợ đồng Rupee. Indonesia, Philippines và Thái Lan cũng nắm giữ lượng dự trữ lớn hơn nhiều so với ba thập kỷ trước.

Không giống như cuối những năm 1990, khi nhiều nền kinh tế châu Á vay nợ bằng đồng USD, hiện nay các quốc gia đã tích lũy được dự trữ USD đáng kể. Đồng nội tệ suy yếu tuy gây khó chịu nhưng có thể hỗ trợ xuất khẩu, thay vì làm trầm trọng thêm khủng hoảng tài chính.

Ngoài ra, cơ chế tỷ giá linh hoạt hơn giúp các đồng tiền có thể giảm giá dần để hấp thụ áp lực, thay vì sụp đổ như trước.

“Trong cú sốc dầu, dự trữ dồi dào, đặc biệt ở Thái Lan và Philippines, giúp tránh phải tăng lãi suất mạnh để bảo vệ tỷ giá”, bà Dan Wang, Chuyên gia từ Eurasia Group cho biết. “Vấn đề hiện tại là nguy cơ đình lạm, nhưng hệ thống tài chính vẫn ổn định”.

Rủi ro đình lạm

Dù vậy, các nền kinh tế châu Á vẫn chịu tác động nặng nề từ xung đột kéo dài tại Trung Đông, khi khu vực phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng đối mặt với nguy cơ thiếu hụt nguồn cung. Điều này làm gia tăng rủi ro đình lạm.

Bà Alicia García-Herrero từ Natixis cho biết không gian tài khóa hiện hạn chế hơn so với năm 1997 do nợ công cao hơn, khiến khả năng kích thích kinh tế bị thu hẹp.

Indonesia và Philippines được đánh giá là dễ tổn thương nhất, với rủi ro đến từ dòng vốn rút ra, áp lực lên tỷ giá và khả năng hỗ trợ tài khóa hạn chế.

Tuy nhiên, dòng vốn hiện vẫn thận trọng hơn là hoảng loạn. “Chưa có dấu hiệu rút vốn quy mô lớn”, bà cho biết.

Không phải quốc gia nào cũng chịu tác động như nhau

Malaysia, Singapore và Trung Quốc ít bị ảnh hưởng hơn nhờ thặng dư tài khoản vãng lai, dự trữ chiến lược mạnh và nguồn năng lượng đa dạng. Singapore đặc biệt nổi bật nhờ mô hình tăng trưởng đa dạng và thể chế vững chắc, trong khi Malaysia hưởng lợi từ việc là nước xuất khẩu năng lượng.

Cú sốc dầu cũng có thể lan rộng ra toàn cầu. Nếu Iran tấn công tàu chở dầu tại Hormuz, “giá dầu sẽ tăng mạnh và các đồng tiền thị trường mới nổi sẽ chịu áp lực lớn”, ông Robin Brooks từ Viện Brookings cảnh báo.

Áp lực này có thể buộc các ngân hàng trung ương bán trái phiếu Mỹ để huy động USD, từ đó đẩy lợi suất tăng và ảnh hưởng tới thị trường toàn cầu.

Dù vậy, các chuyên gia cho rằng biến động hiện nay phản ánh sự điều chỉnh của thị trường hơn là dấu hiệu của một cuộc khủng hoảng hệ thống.

Bài học từ khủng hoảng năm 1997

Khủng hoảng tài chính châu Á đã buộc các nhà hoạch định chính sách xây dựng các “bộ đệm” tài chính và tài khóa trong nhiều thập kỷ và những bộ đệm này hiện đang được kiểm chứng.

Câu hỏi lớn hiện nay là cú sốc sẽ kéo dài bao lâu và liệu tình trạng thiếu hụt năng lượng có được giải quyết trước khi thiệt hại kinh tế vượt tầm kiểm soát hay không.

“Thời gian để hạ nhiệt căng thẳng đang cạn dần nếu muốn tránh những tổn thất lớn cho kinh tế toàn cầu”, ông Rob Subbaraman từ Nomura cho biết.

“Nếu Mỹ tiếp tục leo thang hoặc triển khai lực lượng trên bộ, cú sốc lạm phát ban đầu có thể nhanh chóng chuyển thành cú sốc tăng trưởng”, ông cảnh báo.

Vũ Hạo

FILI

– 10:12 09/04/2026