[Longform] Hai lần lật mặt của OpenAI: Từ tổ chức phi lợi nhuận phụng sự nhân loại đến cỗ máy đốt tiền bị tẩy chay

Hai lần lật mặt của OpenAI: Từ tổ chức phi lợi nhuận phụng sự nhân loại đến cỗ máy đốt tiền bị tẩy chay

OpenAI từng có tham vọng chữa trị ung thư và phục vụ lợi ích loài người. Giờ đây, công ty này đang gánh khoản lỗ ước tính 50 tỷ USD mỗi năm và phải gõ cửa Lầu Năm Góc để tìm kiếm doanh thu. Khi áp lực tài chính vượt quá giới hạn, chiếc mặt nạ phụng sự nhân loại sẽ là thứ đầu tiên bị vứt đi.

Năm 2026 mở đầu bằng một chuỗi các biến động dồn dập trong ngành công nghệ toàn cầu, nhưng không có sự kiện nào mang tính bước ngoặt và gây tranh cãi bằng quyết định bước chân vào lĩnh vực quân sự của OpenAI.

Vào tháng 2, đối thủ cạnh tranh trực tiếp của OpenAI là Anthropic đã tham gia đàm phán một hợp đồng trị giá 200 triệu USD với Bộ Quốc phòng Mỹ (Lầu Năm Góc). Tuy nhiên, Anthropic đã kiên quyết không nhượng bộ trước yêu cầu cho phép sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) cho “mọi mục đích”, và yêu cầu đưa vào hợp đồng các điều khoản cấm sử dụng AI để giám sát hàng loạt công dân trong nước và cấm can thiệp vào các hệ thống vũ khí sát thương tự động.

Các cuộc đàm phán đổ vỡ, Bộ trưởng Chiến tranh Pete Hegseth công khai chụp mũ Anthropic là “rủi ro chuỗi cung ứng đối với an ninh quốc gia”. Tổng thống Trump cũng chỉ trích gay gắt và yêu cầu các cơ quan liên bang ngừng sử dụng công nghệ của Anthropic. Đứng trước khoảng trống mà Anthropic để lại, OpenAI đã lập tức nhảy vào và đạt được thỏa thuận với Lầu Năm Góc chỉ trong vài giờ đồng hồ sau đó.

CEO Sam Altman của OpenAI hân hoan thông báo trên mạng xã hội về việc hợp tác với Bộ Chiến tranh, khẳng định rằng công nghệ của OpenAI sẽ được triển khai trên các hệ thống mật.

Sự thỏa hiệp mang tính lịch sử này hoàn toàn đối lập với tuyên bố sáng lập năm 2015 của chính OpenAI. Vào thời điểm ra đời, OpenAI tự định vị mình là một tổ chức phi lợi nhuận thuần túy với sứ mệnh “phát triển trí tuệ nhân tạo kỹ thuật số theo cách có khả năng mang lại lợi ích cho toàn nhân loại nhất, không bị ràng buộc bởi nhu cầu tạo ra lợi nhuận tài chính”.

Sự tương phản giữa lý tưởng bảo vệ nhân loại thuở sơ khai và quyết định ký kết hợp đồng cung cấp công nghệ cho bộ máy chiến tranh đã châm ngòi cho một làn sóng phẫn nộ trên diện rộng. Động cơ đằng sau sự lột xác đó là một bài toán sống còn về dòng tiền mà OpenAI đang nỗ lực tìm lời giải.

 

Năm 2015, OpenAI được thành lập bởi một nhóm các nhà lãnh đạo công nghệ, trong đó có tỷ phú Elon Musk, người đã đóng góp khoảng 38 triệu USD cho dự án dựa trên lời đảm bảo rằng tổ chức này sẽ hoạt động phi lợi nhuận vì lợi ích cộng đồng.

Trong nỗ lực xây dựng hình ảnh như một “đấng cứu thế” công nghệ, Sam Altman từng vẽ ra một viễn cảnh xán lạn: Nếu có đủ 10 gigawatt điện năng tính toán, AI có thể tìm ra phương pháp chữa khỏi bệnh ung thư.

Tuyên bố này đã thu hút sự chú ý từ truyền thông và giới đầu tư, tạo ra một vầng hào quang đạo đức xung quanh các hoạt động kêu gọi vốn của OpenAI. Tuy nhiên, khi đi sâu vào bản chất kỹ thuật, tuyên bố này bộc lộ những lỗ hổng logic nghiêm trọng.

Các Mô hình Ngôn ngữ Lớn (LLM) như ChatGPT có khả năng tổng hợp ngôn ngữ ấn tượng, nhưng trí thông minh của LLM bị giới hạn bởi bộ dữ liệu đầu vào. AI có thể xào nấu, tóm tắt và sắp xếp lại các kiến thức y khoa đã tồn tại, giúp các nhà khoa học tăng tốc độ xử lý dữ liệu, nhưng chúng không thể tự mình tạo ra những phát kiến khoa học hay phương pháp chữa trị ung thư hoàn toàn mới nếu những kiến thức đó chưa từng được con người khám phá và đưa vào dữ liệu huấn luyện.

Lời hứa hẹn “AI chữa ung thư” thực chất là một vỏ bọc hào nhoáng, một “mồi nhử” hoàn hảo để biện minh cho nhu cầu huy động hàng chục tỷ USD nhằm xây dựng các trung tâm dữ liệu khổng lồ trong khi không có một lộ trình khoa học thực tế.

Sự kiện ra mắt của ChatGPT vào tháng 11/2022 đã tạo ra một cơn địa chấn công nghệ. Instagram cần 2.5 năm để đạt mốc 100 triệu người dùng, TikTok cần 9 tháng, trong khi ChatGPT chỉ mất 2 tháng.

Nhận ra rằng mô hình phi lợi nhuận không thể đáp ứng chi phí vận hành khổng lồ, OpenAI bắt đầu rũ bỏ lớp vỏ bọc cũ.

Ban đầu, OpenAI thiết lập một cấu trúc “giới hạn lợi nhuận” phức tạp để nhận 13 tỷ USD từ Microsoft vào năm 2019. Theo cấu trúc này, mức lợi nhuận mà các nhà đầu tư nhận được sẽ bị giới hạn ở mức không quá 100 lần số vốn đầu tư ban đầu, tức là Microsoft sẽ “chỉ” có thể lãi tối đa 1.3 ngàn tỷ USD từ khoản vốn góp vào OpenAI.

Đến tháng 10/2025, công ty chính thức xóa bỏ hoàn toàn trần lợi nhuận và chuyển đổi thành một công ty vì lợi nhuận thuần túy. Đây là lần lật mặt đầu tiên của OpenAI.

Dù được định giá cao ngất ngưởng, các dữ liệu định lượng lại cho thấy OpenAI đang “đốt tiền” với tốc độ không tưởng. Do OpenAI không công khai số liệu, bức tranh tài chính của công ty chỉ được hé lộ thông qua báo cáo của cổ đông lớn nhất là Microsoft.

Dựa trên báo cáo tài chính quý kết thúc vào ngày 30/09/2025, Microsoft đã ghi nhận khoản lỗ 4.1 tỷ USD trên 32.5% cổ phần tại OpenAI. Phép tính đơn giản cho thấy OpenAI khả năng đã lỗ ròng khoảng 12.6 tỷ USD chỉ trong một quý, tương đương với tốc độ lỗ kỷ lục hơn 50 tỷ USD mỗi năm. Riêng chi phí điện toán để vận hành mô hình đã ngốn gần 8 tỷ USD trong 9 tháng đầu năm 2025.

Mô hình kinh doanh của OpenAI đang đối mặt với một nghịch lý nan giải. Mặc dù có hàng trăm triệu người dùng tương tác thường xuyên, nhưng chưa đến 5% chấp nhận trả tiền cho các gói dịch vụ cao cấp. Điều này có nghĩa là OpenAI phải oằn mình gánh chi phí điện toán cực kỳ tốn kém để phục vụ 95% người dùng miễn phí mà không tạo ra doanh thu trực tiếp.

Những nỗ lực chèn quảng cáo vào nền tảng cũng gặp khó khăn do hành vi của người dùng AI thường nhắm vào việc giải quyết tác vụ cụ thể thay vì lướt web vu vơ, khiến tỷ lệ nhấp chuột vào quảng cáo rất thấp.

Đồng thời, lợi thế người tiên phong của OpenAI đang bị đe dọa nghiêm trọng. Sự xuất hiện của Google Gemini 3, với hiệu năng được đánh giá tương đương hoặc nhỉnh hơn trong một số tác vụ, đã khiến thị phần của OpenAI sụt giảm từ 85% xuống còn 75% chỉ trong một thời gian ngắn. Chi phí phình to trong khi thị phần thu hẹp đã đẩy OpenAI vào một ngõ cụt tài chính.

Bên cạnh các khoản lỗ hoạt động hiện tại, OpenAI còn bị đè nặng bởi các khoản cam kết chi tiêu trung tâm dữ liệu trong tương lai lên tới 1,400 tỷ USD. Việc cạn kiệt nguồn vốn nội bộ và áp lực phải duy trì vị thế dẫn đầu trong cuộc đua năng lực tính toán đã buộc OpenAI phải ngửa tay nhận tiền từ chính phủ.

Thương vụ với Lầu Năm Góc vào tháng 2/2026 chính là sự kiện đánh dấu lần lật mặt thứ 2 của OpenAI, vứt bỏ hoàn toàn sứ mệnh “vị nhân sinh” ban đầu. Trong khi đối thủ Anthropic thà bị Bộ Quốc phòng dồn ép và mất hợp đồng còn hơn cho phép công cụ AI của mình phân tích dữ liệu định vị, tài chính của công dân Mỹ hay nhúng tay vào các hệ thống vũ khí tự động, thì OpenAI lại nhanh chóng chớp thời cơ lấp vào chỗ trống.

Sam Altman cố gắng xoa dịu dư luận bằng cách tuyên bố rằng hợp đồng mới đã được bổ sung các rào cản kỹ thuật an toàn nhằm cấm sử dụng công nghệ của OpenAI cho mục đích giám sát hàng loạt hoặc điều khiển vũ khí. Tuy nhiên, thị trường và công chúng không còn tin tưởng vào những lời hứa hẹn này.

Các chuyên gia pháp lý và giới quan sát chỉ ra rằng các trích đoạn hợp đồng được OpenAI công bố vẫn chứa đựng những từ ngữ mơ hồ, tạo ra các lỗ hổng cho phép tình báo quân đội thu thập thông tin thương mại.

Sự phản đối diễn ra dữ dội trên mọi mặt trận. Trong ngành AI, gần 900 nhân viên của Google và OpenAI đã ký chung một bức thư ngỏ kêu gọi lãnh đạo các công ty công nghệ không cho phép sử dụng sản phẩm vào mục đích giám sát và vũ khí giết người.

Trên mạng xã hội, chiến dịch “Quit GPT” bùng nổ mạnh mẽ với hàng triệu người dùng hủy đăng ký, gỡ cài đặt ứng dụng và chuyển sang sử dụng sản phẩm Claude của Anthropic, đẩy ứng dụng này lên vị trí số một trên bảng xếp hạng App Store. Từ một người dẫn đường mở ra kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, OpenAI nhanh chóng trở thành tâm điểm của sự tẩy chay toàn cầu, bị cáo buộc là đã phản bội lại chính những nguyên tắc cốt lõi từng tự hào tuyên bố.

CEO Sam Altman của OpenAI (phải) và CEO Dario Amodei của Anthropic (trái)

Hai lần lật mặt của OpenAI, từ phi lợi nhuận thành vì lợi nhuận và từ phụng sự nhân loại thành cổ súy chiến tranh, là sự phá sản của một mô hình kinh doanh được xây dựng dựa trên những lời hứa hão. Chiếc mặt nạ vị nhân sinh, với tham vọng chữa trị ung thư và cứu rỗi loài người, đã bị gỡ xuống khi cỗ máy AI đòi hỏi những nguồn lực vật chất khổng lồ – từ trung tâm dữ liệu, điện năng cho đến nhân sự cấp cao – để vận hành.

Lời thừa nhận của CEO Sam Altman rằng việc ra mắt các ứng dụng công nghệ mới một phần là để “kiếm chút tiền trang trải chi phí điện toán” đã lột tả bản chất thực dụng của công ty ở thời điểm hiện tại.

Đối với các nhà đầu tư, chặng đường phía trước của OpenAI chứa đựng nhiều rủi ro. Có nhiều thông tin rò rỉ cho thấy công ty này đang tìm cách huy động vòng gọi vốn kỷ lục lên tới 100 tỷ USD vào đầu năm 2026 với mức định giá 830 tỷ USD để tiếp tục duy trì sự sống.

Tuy nhiên, với một sản phẩm không còn tính độc quyền tuyệt đối, thị phần suy giảm trước sức ép của Google, chi phí vận hành phình to tỷ lệ thuận với quy mô người dùng và một hình ảnh thương hiệu đã hoen ố vì những quyết định gây tranh cãi về đạo đức, bài toán định giá của OpenAI sẽ là một thách thức nghiêm trọng.

Cuộc chiến trí tuệ nhân tạo giờ đây đã chuyển pha, không còn là sân chơi của những lời hứa hẹn viển vông về một viễn cảnh tự động hóa siêu phàm, mà đã trở về với các nguyên tắc kinh tế cơ bản: doanh nghiệp phải tạo ra tiền tươi thóc thật để tồn tại.

Chừng nào các công ty như OpenAI còn phụ thuộc vào các vòng gọi vốn để bù đắp khoản lỗ 50 tỷ USD mỗi năm, chừng đó họ sẽ còn phải tiếp tục đưa ra những quyết định đánh đổi lợi ích cộng đồng lấy nguồn thu tài chính, bất chấp sự phản đối của chính những người dùng từng một thời ủng hộ.

Bài, ảnh: Đức Quyền

Thiết kế: TM

FILI

– 07:00 21/03/2026